OSMANLI MAHALLESİ SOSYAL KONTROL VE KEFALET SİSTEMİ

Tahsin ÖZCAN

Bu makalede klasik dönem Osmanlı şehir hayatının temel birimi olarak kabul edilen mahalledeki beşeri ilişkiler etrafında oluşturulan oto-kontrol mekanizması ve buna bağlı olarak ortaya çıkan kefalet müessesesinin işleyişi ile ilgili hususlarda bazı tesbitler yapılmaktadır. Konu arşiv belgelerine bağlı olarak örnekler etrafında ortaya konulmakta, müessesenin işleyişinde rol alan belli başlı aktörler tesbite çalışılmaktadır.

Osmanlı mahallesi hakkında klasikleşmiş olan “aynı mescidde ibadet eden cemaatin aileleri ile birlikte ikamet ettikleri şehir kesimidir”[1] şeklindeki mahalle tanımı daha çok ikamet mahallelerine uymaktadır. İnalcık, tarifi Gayr-i Müslimleri de içine alacak şekilde genişletmektedir: “Mahalle, bir mescid, kilise ya da sinagog etrafında yerleşen ve kendine özgü bir kimliği olan organik bir birlik, bir topluluktur (community).”[2] Her iki tanımda da ifade edildiği gibi, mahalle halkı aynı ibadet mahallinde, yani mescid, kilise ya da sinagogda ibadet etmekte, dini bir topluluk, yani bir “cemaat” teşkil etmektedir.

Gerçekten de Osmanlı mahallesindeki beşeri münasebetler ve muhtelif kurumlar tahlil edildiğinde, mahalle halkının cemaat tarzında bir yaşama ve ictimai ilişki şekillerine sahip olduğu görülmektedir. Mahalle ahalisini, birbiri ile yekvücut olmuş, aynı ortak kaderi paylaşan, ortak hakları ve sorumlulukları bulunan bir topluluk şeklinde tanımlamak yanlış olmayacaktır. Aynı şekilde, mahallelerin insan yaşamı için, yüzyüze ilişkide bulunarak[3] tanışıp görüşebileceği, karşılıklı sosyal ilişkilerde bulunup bunun getireceği sorumlulukları yüklenebileceği optimal bir beşeri çevre[4] oluşturduğu söylenebilir.

Mahalle bazında oluşturulan birtakım kurumlar, mahalle halkının kuru bir kalabalık olmayıp kendi kaderi üzerinde söz söyleyebilen, gerektiğinde olayların seyrine müdahale edebilen bir topluluk olduğunu göstermektedir. Mahalle halkı, mahallenin yönetimi, emniyeti, temizliği, bakımı gibi hususların yanında, mahallenin altyapı ihtiyaçlarının giderilmesi, ahaliden ihtiyaç içinde bulunan kişilerin görüp gözetilmesi gibi hususlardan da sorumludur.[5]