BİR KAVRAM OLARAK “FIKIH KÂİDELERİ” YA DA İSLAM HUKUKUNUN GENEL İLKELERİ

Ahmet YAMAN

Kamu ve özel hukukun hemen her alanında uygulanabilen ve hukukun temel ilkelerini yansıtan komprime hukuk kurallarına, “hukukun genel ilkeleri” adı verilmektedir. Bir başka ifadeyle hukukun genel ilkeleri, kanunlardaki münferit kuralların temelini teşkil eden ve bilinçli ya da bilinçsiz hukukî yargılarımızı etkileyen, hukuk idesinden doğmuş büyük fikirler ve genel gerçekliklerdir.[1]

Hukukun genel ilkeleri (les principes generaux du droit; allgemeine rechtsgrundsatze), pozitif/mer’î hukuk düzenlemelerinin üstünde, bütün insanlığın hayatına uygulanabilecek, ve akıl ile hukukun vazgeçilmez temel idesi olan “adalet”e uygun ideal hukuk kurallarını temsil ederler.

Hemen her hukuk sisteminde, çoğu veciz ifadeler şeklinde olan ve geniş uygulama sahası bulunan bu tür ilkeler görülmektedir. Mesela insanlık tarihinin köklü hukuk sistemlerinden birisi olan Roma hukukunda, tafsilatlı hükümler yanında genel yaklaşımların da varlığı bilinmektedir. “Eşit hakka mâlik olanlar arasında engel olan, en kuvvetlisidir”[2], “Kimse zilyetliğin hukukî sebebini bizzat değiştiremez”[3], “Cins tamamen yok olamaz”[4], “İcâzet vekalet demektir”[5] gibi genel kaideler, bu meyanda hemen göze çarpmaktadır.

Aynı şekilde, orta zamanların Katolik Kilise hukukunu derleyen C.İ.Canonici’de “Sükût eden kabul eder” anlamında qui tacet consentire videtur ilkesi yer almaktaydı.[6]

İslâm hukukunda da, ilk dönemlerin birikiminden istifadeyle orta zamanlardan itibaren bu anlamı ifade edecek tarzda “el-Kavâidü'l-Fıkhiyye” veya “el-Kavâidü'l-Külliyye” terimleriyle genel fıkıh prensipleri tesbit edilmiş ve edebiyatı teşekkül etmiştir.

Biz burada, bir kavram olarak “fıkıh kaidesi” üzerinde duracak, tarifi, tarihî süreci, faydaları, kullanım alanları, sınıflanması ve edebiyatı başlıklarıyla konuyu ele almaya çalışacağız.