SOSYAL EŞİTSİZLİK İLE DİNÎ YAŞAYIŞ ARASINDAKİ ETKİLEŞİME SOSYOLOJİK BİR YAKLAŞIM

Celaleddin ÇELİK

Bu yazının amacı, eşitsizlik olgusu ile dindarlık arasındaki ilişkiyi sosyolojik etkileşime konu olan yönleriyle tartışmaktır. Toplumsal bir varlık olarak insanın ötekilerle ilişkilerinde temel çatışma veya uzlaşma gerekçelerinden olan eşitsizlik sorunu, bu nedenle oldukça yoğun bir şekilde felsefî, ideolojik ve teolojik düzleme taşınmıştır. Eşitsizliği temellendirmeye çalışan ya da ondan hareketle protestocu bir duruşa sahip olan çeşitli ideolojik yönelimler, din ile ilişkisinde de sorunu “meşrulaştırma”dan “tepkiselliğe” kadar çeşitlenen bir boyutta ele almışlardır. Kuşkusuz sosyo-tarihî yansımaları dışında her dinin eşitsizlik, yoksulluk gibi konularda kendi açıklamalarına dayanan normatif bir veçhesi bulunmaktadır. Bu veçhe sosyolojik ve tarihî görüntüleri bir kenara bırakıldığında, dinleri eşitsizlik sorunu karşısında idealize edilen konumlarda tanımlamaya imkân vermektedir. Esasen dinî kutsal metinlerin, her türlü eğilimin kendisine destek bulabileceği bir yorum zenginliği içerdikleri de söylenebilir. Bu yazıda spesifik ve normatif tartışmalardan ziyade, sosyal eşitsizlik olgusuyla etkileşimi içinde dinî yaşayışın sosyolojik görüntüleri bizim problemimizi teşkil etmektedir.

Bir anlamlandırma ve meşrulaştırma sistemi olarak din, varoluş problemlerinin yanı sıra toplumsal ve doğal belirsizlikler/felâketler karşısında da sunduğu cevaplar ile güçlü bir referans çerçevesi olma özelliği taşımaktadır. Onun bu nitelikleri klâsik evrimci yaklaşımların ve sekülerleşme tezinin öngörülerinde olduğu gibi modernleşme ile birlikte zayıflamamış, aksine yeni işlev ve görüntülerle varlığını sürdürmüştür.[1] Bunda dinin ikame ettiği boyutlar ve işlevlerin diğer anlamlandırma sistemleri tarafından aynı derinlik ve güçte karşılanamaması da etkili olmuştur. Öte yandan dindarlığın toplumda yalnızca sosyo-ekonomik ve kültürel bakımdan yoksul alt kategorilere özgü bir yansıma olarak yorumlanması da, dinsel bağlılığın farklı toplum kesimlerindeki yaygınlaşan yeni biçimlerinden dolayı artık pek kabul görmemektedir. Ancak din ile ekonomik gelişme arasında kurulan ve Weber’e kadar uzanan açıklama biçimlerinin çeşitli versiyonlarıyla birlikte halen tartışıldığı söylenebilir. Bu anlamda Protestan etiği ile Kapitalizm arasında kurulan ilişki, İslam’da ve hatta Yeni Konfüçyanist ahlâkta, özellikle bu modeli uygulamaya imkân veren örneklerle birlikte tartışılmaktadır. Böylece küresel ölçekte az gelişmişlik, geri kalma ve yoksulluk, akademik düzeydeki çalışmalarda dinlerin sosyal psikolojisi ve dünya tasarımları ile ilişkilendirilebilmektedir.

Toplumsal boyutta ise değişim-din ilişkisi, özellikle çeşitli toplumsal grupların ideolojisi veya yaşam tarzı olarak bir meşrulaştırma bağlamında gündeme gelmektedir.  “Gelişmiş, modern” dünyanın dışında kalan, ama “gelişmekte olan” ve hızlı bir değişim sürecindeki toplumlarda, eşitsiz ve çarpık gelişmenin yol açtığı sorunlar ile dini algılama, anlayış ve pratikler arasındaki yoğun etkileşim, sosyo-kültürel göstergeler üzerinden izlenmektedir. Buna göre sosyo-ekonomik bakımdan gelişmiş bölgeler ile çevresel nitelikler taşıyan, az gelişmiş bölgelerde yaşayan dindarlık ve dinî anlayışların arasında bir farklılık olması beklenmektedir. Burada eşitsizliğin sadece alt tabakalarla ilgili değil, aynı zamanda onun diğer ucu olan üst sosyal katmanlarla bağlantılı yönü de gözden kaçırılmamalıdır. Ancak eşitsizler arasında da nitelik farkı vardır. Nitekim bu olgu, gelişmiş bölgelerdeki yoksullar ile ekonomik bakımdan geri kalmış yerleşim birimlerindeki yoksulların dinî siyasal yönelimleri arasında farklılıklar olduğunu dile getiren bazı açıklamalarla tartışılmaktadır (Yücekök, 1997: 51). Kabul edilmelidir ki sorun her ne kadar gözlemlenebilir bir boyutu ifade etmekle birlikte, sadece siyasal tezahürlerle sınırlı değildir. Sosyal eşitsizliği yaşama ve hissetme düzeyine göre, dindarlığın çok değişen algılama ve yaşama biçimlerinde sürdürüldüğü bilinmektedir. Dolayısıyla eşitsizlik ile dindarlık arasındaki etkileşim, ancak dindarlığın bütün boyutlarındaki yansımalarıyla ele alındığı zaman klâsik indirgemeci ve tek boyutlu açıklamaların ötesine geçilmiş olur. Bu yazının sınırları içinde eşitsizliğin kültürel ve sosyo-ekonomik belirleyicilerine işaret edilerek, onun dindarlığın çeşitli boyutlarındaki yansımalarına ilişkin bazı genellemeler ve tartışmalar üzerinde durulacaktır.