MORFOLOJİK (SARFÎ) VE LEKSİKOLOJİK (MU’CEMÎ) DELÂLETLER ARASINDA ESMÂ-İ HÜSNÂDA TERÂDÜFÜN NEFYİ [VE FURÛKUN İSBÂTI]

Ahmed Muhtar ÖMER - Çeviren: Ömer KARA

İhtilâf, ismin ister leksik manasından (iki isim, kök olarak farklılık arz eder; mana itibariyle bir yakınlık bulunur; bu durumda müterâdif sanılır.[1]) isterse morfolojik anlamından kaynaklansın (iki isim, kök itibariyle aynı olur; bu durumda bu ikisinin tekrar ettiği sanılır.) bilginler, esmâ-i hüsnâda delâlet/anlam açısından aynı olan iki ismin bulunmadığını benimsemişlerdir.

Birinci Kısım (Leksik Anlamdan Kaynaklananlar): Bunlar, manaları yakın olan iki kelimenin müterâdif sanıldığı sıfatlardır:

● Allah’ın kendi zâtını nitelediği şükür ve hamd kelimeleri arasındaki ayrım, şu âyetlerde görülebilir.

a. “واعلموا ان الله غني حميد” [2];   “انه حميد مجيد” [3];  “تنزيل من حكيم حميد” [4]

b. “ومن تطوع خيرا فإن الله شاكر عليم” [5];  “ان ربنا لغفور شكور” [6];  “والله شكور حليم” [7]

Bilginler, bu iki kelimenin farklı anlamlara geldiğine bir çok hadîs ve rivâyette aralarının atıf harfi ile cem edilmesini kanıt olarak sunarlar. Çünkü atıfta aslolan, değişimdir; farklılıktır.[8] Örneğin bir hadîste şöyle geçmektedir:

 “فاذا جعت تضرت اليك وذكرتك واذا شبعت حمدتك وشكرتك”

Bir diğeri de şöyledir: “فكبرت الله وحمدت وشكرت”[9]

Ebû Hilâl el-Askerî, iki kelimenin arasını şöyle ayırır: “Şükür, nimet verene tazim için nimeti itiraf etmektir; sadece nimet üzerine yapılır. Hamd ise tazim için güzellikleri söylemektir; nimet karşılığı olabileceği gibi nimetin dışında da yapılabilir. Allah’ın şükr kelimesiyle nitelenmesi, mecazen mümkündür. Bundan maksat ise nimete şükredenlerin itaatine mükâfat vermesidir.”[10]

● Bir başka örnek, Allah’ın kendisini afv ve mağfiret ile vasıflandırmasıdır. Şu âyet örneğinde görmekteyiz: “ان الله لعفو غفور” [11]

Ebû Hilâl el-Askerî, iki kelimenin farkını şöyle verir: “Sen, ‘عفوت عنه’ dediğinde bu, senin ondan zemmi/ yergiyi ve ikâbı kaldırdığını; ‘غفرت له’ dediğinde ise bu, senin onun günahını gizlediğini ve onu rezil etmediğini gerektirir.”[12]

● Bir başka örnek, Allah’ın kudret ve kahr ile nitelenmesidir. Bunu şu âyetlerde görüyoruz:

“اليس ذلك بقادر على ان يحيي الموتى” [13]; “متفرقون خير ام الله الواحد القهار”[14]

Ebû Hilâl el-Askerî, kudret ve kâhir kelimelerini şöyle ayırmaktadır: “Kudret, takdir edilenlerin büyüğüne de küçüğüne; kahr ise takdir edilenlerin büyüğüne delâlet eder. Bundan dolayı kudret sıfatıyla mübâlağa yapılmak istendiğinde ‘kâhir melik’ denilir.”[15]

● Bir başka örnek de Allah’ın hafîz, rakîb ve müheymin ile vasıflanmasıdır. Allah’ın şu âyetleri bunun örneğidir:

“الله حفيظ عليهم” [16]; “وكان الله على كل شيئ رقيبا” [17]; “القدوس السلام المؤمن المهيمن” [18]

Ebû Hilâl el-Askerî, ilgili kelimeleri şöyle açıklar: “Rakîb, senin işlerini teftiş ederek gözetleyen kimse demektir. Hâfız, işlerin teftişini ve araştırılmasını içermez. Müheymin ise bir şeyi tedbir eden kimse demektir.”[19]

İkinci Kısım (Morfolojik Anlamdan Kaynaklananlar): İsimlerin kökte birleşmesi ve vezinde farklılaşması durumudur; her bir isimde sîğanın anlamının farklılaşması, bunlar arasında terâdüf ihtimalini ortadan kaldırır.

Bunun isimlerin üç çeşidini kapsadığını görüyoruz:

1. Mücerred ve mezîd olarak farklılaşan iki fiilden sıfat türetilmesi yoluyla vezin ihtilâfı ortaya çıkaran tür.

2. Ziyâde eki açısından farklılaşan iki mezîd fiilden sıfat türetilmesi yoluyla vezin ihtilâfı ortaya çıkaran tür: Bu iki fiilden her biri, morfolojik manasını mezîd fiilinin manasından kazanmaktadır.

3. (İsm-i fâil, sıfat-ı müşebbehe, sîğatü’l-mübâlağa, ism-i tafdîl, el-vasf bi’l-mastar) gibi özel niteleyici bir sıfatla fâile delâlet eden bir sıfatın türetilmesi yoluyla vezin ihtilâfı ortaya çıkaran bir tür: Her isim, kendisini özel nitelikli türevin yüklendiği özel bir manaya veya fiilinin morfolojik manasına delâlet eder.