Marife Online - Makaleler

İSLÂM TARİHİNİN İLK DÖRT ASRINDA KURUMSAL İŞ BİRLİKTELİĞİNE BİR ÖRNEK: MUHTESİB-POLİS DAYANIŞMASI

Metin YILMAZ

Devlet kurumları, tarihsel süreçte derinlemesine tetkik edildiğinde müesseseleşme aşamasında her teşkilâtın birbiri ile temas içerisinde olduğu gözlemlenecektir. Zira bu durum devlet örgütlenmesinin vazgeçilmez tezahürüdür. Modern dünyada dahi devlet birimlerinin yakın işbirliği göz önüne alındığında, kurumsallaşma geleneği zamanla ortaya çıkan ve uzunca bir dönem varlılarını sürdüren geçmiş medeniyetlerdeki müesseselerin kendi bünyelerinde girift ilişkiler ağı oluşturmalarını doğal karşılamak gerekir. Örneğin emniyet, maliye, eğitim, sağlık vb. kurumlar arasında mutlak bir irtibat söz konusudur. Ancak bu iş birlikteliği ve dayanışma bazı kurumlarda daha iç içelik arz etmektedir.

İslâm tarihinin başlangıcı ile birlikte dinî naslara dayalı olarak ortaya çıkan ihtisab kurumu ile daha sonraları örgütlü devlet yapılanmasının gereği olarak tarih sahnesinde yerini alan polis teşkilâtı arasında söz konusu bu karmaşık yapıyı gözlemlemek mümkündür. İki kurum arasındaki benzerlikleri ve ayrışmaları, kurumların görev sahasını tespit etmek, icra ettikleri fonksiyonların algılanmasına yardımcı olacaktır. Ancak incelediğimiz hicrî ilk dört asırda, özellikle kurumların ilk ortaya çıkış dönemlerinde bugünkü anlamda derinlemesine bir mütehassıslaşma bilincinin söz konusu olmadığını göz ardı etmemeliyiz.

Arapça’da saymak, hesap etmek, yeterli olmak[1] anlamında hasb kökünden türeyen ihtisâb, kelime anlamı olarak, sevap ummak,[2] tecrübe etmek,[3] inkâr etmek,[4] zanda bulunmak,[5] hazırlanmak anlamına gelmektedir. Hisbe ise, ihtisâb mastarından isimdir.[6] Günümüzde, vazife ve salâhiyetlerini yalnız bir müessesede toplayamayacağımız hisbe,[7] ıstılahî olarak, emr-i bi’l-ma’rûf nehy-i ‘ani’l-münker (iyiliği emretme, kötülükten sakındırma)[8] çerçevesinde kamu düzenini koruma faaliyetlerini ve bunu sağlamayı kendine vazife edinmiş olan kurumu ifade etmektedir.[9] Bu işle görevli memura da muhtesib denmektedir.[10]

[1] Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Muhammed b. Ömer, Esâsü’l-Belâğa, Beyrut, 1979, s. 83.

[2] İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem, Lisânü’l-Arab, Beyrut, ty., I, 631.

[3] Zemahşerî, Esâsü’l-Belâğa, s. 83.

[4] Fîrûzâbâdî, Muhammed b. Ya’kûb, Kâmûsu’l-Muhît, thk. Muhammed Beşîr, Beyrut, 1978, I, 57.

[5] Kur’an, Zümer, (39): 47, Talâk,(65): 2-3, Haşr, (59): 2 ayetlerinde geçen ihtisâb kelimesi zan anlamlarını ihtiva etmektedir.

[6] Cevherî, İsmâil b. Hammâd, Tâcü’l-Lüğa es-Sıhahü’l-Arabiyye, Beyrut, 1979, I, 110; İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab, I, 620; Feyyûmî, Ahmed b. Muhammed el-Mukrî, el-Misbâhu’l-Münîr, thk. Muhammed Beşîr, Beyrut, 1998, s. 52; Fîrûzâbâdî, Kâmûs, I, 56.

[7] Kavakçı, Yusuf Ziya, Hisbe Teşkilâtının Bir İslâm Hukuk ve Tarih Müessesesi Olarak Kuruluşu ve Gelişmesi, Baylan Matbaası, Ankara, 1975, s. 145; Ziya Kazıcı, Osmanlılarda İhtisab Müessesesi, Kültür Basın Yayın Birliği, İstanbul, 1987, s. 14. Kavakçı, Hisbe teşkilâtının hiçbir kuruma benzemediğini belirtmekle birlikte belediyeler, maliye, ticaret, iktisat, sanayi, sağlık bakanlıkları ve Diyânet İşleri Başkanlığı’nın gördüğü işlerden bir kısmını yerine getirdiğini söylemektedir. Kavakçı, Hisbe, s. 55.

[8] Hisbe teşkilâtının oluşumuna en önemli etken, Kur’an’da geçen ve tüm Müslümanları kapsayan ilâhî emirler olmuştur. “Sizden öyle bir cemaat bulunmalıdır ki onlar herkesi hayra çağırsınlar, iyiliği emretsinler, kötülükten vazgeçirmeye çalışsınlar.” Kur’an, Âl-i İmrân, (3): 104 ifadesi toplumda gönüllü bir kurumun ortaya çıkmasını açık biçimde talep etmektedir. Başka ayetlerde de bu talep yinelenmektedir. Bkz. Kur’an, Âl-i İmrân, (3): 110, 114, Tevbe, (9): 71, 112, Hac, (22): 41.

[9] Mâverdî, Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed, el-Ahkâmu’s-Sultâniyye ve’l-Vilâyetü’d-Dîniyye, Beyrut, 1978, s. 240; Şeyzerî, Hisbe, çev., Abdullah Tunca, İslâm Devletinde Hisbe Teşkilâtı, Marifet Yayınları, İstanbul, 1993, s. 33; İbn Teymiyye, el-Hisbe fi’l-İslâm, s. 11 krş., Vecdi Akyüz, Bir İslâm Kurumu Olarak Hisbe, İnsan Yayınları, İst., 1989, s. 28; Kalkaşendî, Ahmed b. Ali, Subhu’l-Aşâ fî Sınâati’l-İnşâ, thk. Muhammed Hüseyin Şemsuddîn,-Yûsuf Ali et-Tâvil, Beyrut, 1987, III, 298-299.

[10] Mâverdî, el-Ahkâmu’s-Sultâniyye, s. 240. Teşkilât idarecisine muhtesib yanında, vâlil’l-hisbe, veliyyü’l-hisbe, mütevelli’l-hisbe, nâzıru’l-hisbe de denmektedir. Hasan Paşa, el-Fünûnu’l-İslâmiyye ve’l-Vezâif ale’l-Asri’l-Arabiyye, Kahire, 1965, III, 1027; Cengiz Kallek, “Hisbe”, DİA, İstanbul, 1998, XVIII, 133. Hisbe kelimesinin lügat ve terim anlamı ile ilgili geniş tahlil için bkz. Fazlı İlâhî, el-Hisbe Ta‘rîfuhâ ve Meşrûiyyetühâ ve Vücûbuhâ, Riyad, 1993, ss. 9-20. Müellif eserinde hisbe kelimesinin tarifine ilişkin tüm rivayetleri toplayıp, tahlilini yaparak değişik mülâhazalarda bulunmuştur.