ARAPÇA’NIN POTANSİYELİ: ARAPÇA’DA KELİME TÜRETİM YOLLARINA İLİŞKİN BİR İNCELEME

Soner GÜNDÜZÖZ

Diller iştikâk özellikleri bakımından tek heceli diller (isolantes-monosyla-labic languages), bağlantılı diller (eklemeli-agglutinating languages) ve bü-kümlü diller (analitiques-inflexional languages) şeklinde üç gruba ayrılmak-tadır. Tek heceli diller türetme ve çekimle kelimeleri değişmeyen dillerdir. Bu dillerde biçimi değiştirmeden, kelimelerin sıralanmasında yapılacak bir değişiklik sözcüklerin her birine bir işlev ve yeni bir değer vermektedir. Klâsik Çince böyle bir dildir. Bağlantılı dillerde ise kelime değişmemekte, ona ek ve takılar eklenerek çekilmekte ve türetilmektedir. Türkçe bağlantılı dillerin en tipik örneğidir. Bükümlü dillerde kök ile ek arasında sınır her zaman kesin değildir. En önemlisi de bir ek, tek bir kavram yerine pek çok kez, birkaç kavramı birden açıklamaktadır.[1] Arapça bükümlü bir dildir. Oysa bilim dili olarak kabul gören pek çok dil bağlantılı birer dildir.[2]

Günümüzde Arapça yeni kavramların karşılanmasına uygun zenginlikte bir dil olup olmadığının sınavını vermektedir. Arap dilcileri en az üç harften oluşan kök harflerini sembolik olarak ف ع ل harfleri ile göstermişlerdir. Arap-ça’daki binlerce kelime tef‘ile adı verilen bu yolla yapısal olarak incelenmiş, kalıpları tespit edilmiştir. Buna göre Sîbeveyhi (ö. 180/796), Arapça’da 308’i isim kalıbı olmak üzere, 388 isim ve fiil kalıbı tespit etmiştir.[3] “Ebû Bekr b. es-Serrâc (ö. 316/928) Sîbeveyhi’nin listesine 22 kalıp daha eklemiştir. Ebû ‘Umer el-Cermî (ö. 225/840) ise bu listeye bir kaç kalıp daha ilâve etmekle yetinmiştir. İbn Hâleveyhi’nin yaptığı ise el-Cermî’ninkinden farklı değildir.”[4] es-Suyûtî (ö. 911/1505) kaynakları tarayarak daha pek çok isim kalıbı tespit ettiğini belirtmiş, Arapça’da bulunan toplam kalıp sayısını 1210 olarak vermiştir.[5] Bu kalıpların her biri aynı oranda kullanılmamaktadır, kimisi daha işlektir ve her kalıp farklı oranda kelime kapsamaktadır. Muhît gibi orta çaplı bir sözlükte; Arapça’daki sülâsî fiillerin sayısı 4180’dir.[6]

Arapça’da fiil sayısı’nın 5620 olduğu da ileri sürülmüştür. Lübnan’da gerçekleştirilen bir istatistiğe göre bu son rakam esas alınarak bir milyon iki yüz elli bin kelime türetilebileceği tespit edilmiştir[7]. Mervân el-Bevvâb ve arkadaşlarının ortak sayımına göre ise Arapça’da 23600 fiil vardır ve bunlar 7420 kökten türemişlerdir.[8]

“Arapça’da 6000 kökten daha çok fiil olduğu da söylenmiştir. A. Şefîk el-Hatîb’in Muhîtu’l-Muhît’teki sayımına göre; bu sözlükte 7360 fiil vardır ve bunlardan 5703’ü sülâsî fiildir. Fakat Hilmî Mûsâ’nın Lisânu’l-Arab’ın üzerinde 1972’de Kuveyt’te gerçekleştirdiği sayıma göre Arapça’da 9273 kök fiil vardır. Üçlü kalıpları bâb ayırımı yapmadan bir kalıp ve فَعْلَلَ ve تَفَعْلَلَ kalıplarını da iki kalıp olarak sayarsak mezîd kalıplarla beraber Arapça’da  ]belli başlı[ on beş değişik kalıbın olduğu görülür.[9] Her bir fiilden türetilecek kelime sayısı, potansiyel olarak 200’den aşağı düşmeyip; 300’e ulaşabilmek-tedir. Etkin olarak ise bunlardan yalnız 30 kadarı kullanılmaktadır.”[10]

Vecîh ‘Abdurrahmân’ın sadece 150 kökten, isim tamlaması yoluyla vücudun organlarını karşılayan 30 bin tıp terimi tespit ettiği düşünülecek olursa Arapça’da her bir kökün ne kadar üretken bir potansiyelinin olduğu görülecektir.[11] Arapça, Chomsky’nin terminolojisine göre ifâde edecek olursak Language Acquisition Device (LAD) ‘yeni kelimeler doğurabilme potansiyeli’nde bir dildir.[12]

Bilgisayar ortamında mezîd kalıpların işleklik oranı da hesaplanmıştır. Arapça’da 12 mezîd kalıptan sayıları 13837 olan fiilin en başlıca dört kalıp açısından dağılımı ve sayıları şöyledir: أَفْعَلَ kalıbı %21.08 =2917 fiil, فَعَّلَ kalıbı %19.65=2719 f., تَفَعَّلَ kalıbı %16.83=2329 f., اِفْتَعَلَ kalıbı 12.36=1710 f., فَاعَلَ %9.15=1266 f.[13] On iki mezîd kalıptaki 883 fiilin ise mücerred bir üçlü kökü yoktur.[14] فَعْلَلَ kalıbının mezîdlerinin üç kalıptaki dağılımı ve ‘toplamı 850’ye varan bu fiillerin her bir kalıba göre sayıları şöyledir: تَفَعْلَلَ  %63.76=542 fiil, اِفْعَنْلَلَ %12.47=106 f., اِفْعَلَلَّ %23.76=202 f.[15]

Kalıpların işleklik dereceleri kadar Arapça’daki fiillerin işleklik oranı da genelde batılı bilim adamlarınca yapılan çeşitli araştırmalara konu olmuştur. Bu araştırmalardan ilki Moshe Brill’e âittir. Brill 1937-1939 yılları arasındaki Arap gazetelerini taramış ve fiilleri işleklik oranlarına göre listelemiştir.[16] İkinci çalışma Jacob M. Landau’nundur.[17] Bu konuda başka çalışmalar da vardır.[18] Bobzin ise kendi araştırmasında kullandığı basın-yayın materyalinde yirmiden fazla geçen fiilleri en işlek fiiller olarak sunmuş, bu fiillerden 584 defa yinelenme oranı ile لَيْسَ birinci sırayı alırken, hemen arkasından وَجَدَ 502, رَأَى  478, أَصْبَحَ 430, عَرَفَ 413, أَمْكَنَ 389, أَخَذَ 365, عاَدَ 346, قاَمَ 345 yinelenme oranlarıyla en işlek fiiller arasına girmişlerdir.[19]