Marife Online - Makaleler

İLK VAHYİN GELİŞİ HADİSİ BAĞLAMINDA VARAKA B. NEVFEL’İN HZ. PEYGAMBER’E DİNÎ-KÜLTÜREL ETKİSİNE DAİR İDDİALARIN DEĞERLENDİRİLMESİ

Özcan HIDIR

Asıl adı Varaka b. Nevfel b. Esed b. Abdu’l-Uzzâ b. Kusay[1] olan Varaka b. Nevfel, Hz. Hatice’nin amcasının oğludur. İslâm kaynaklarında hayatıyla alâkalı fazla bilgi verilmemesi, onun kapalı bir şahsiyet olarak kalmasına yol açmış ve bu durum, hakkındaki spekülatif yorumları da beraberinde getirmiştir. Hz. Peygamber ile bir defadan fazla görüştüğüne dair kaynaklarda açıklayıcı/sarih bilgi bulunmayan Varaka’nın, Mekke döneminde Hz. Peygamber’i dinî ve fikrî anlamda etkileyen kimselerden olduğu, gerek şarkiyatçılar gerekse bazı Müslüman araştırmacılar tarafından öne sürülmektedir.[2]

Bu itibarla biz bu araştırmamızda, hayatına dair kaynaklarda yeterli bilgi bulunmadığını[3] söylediğimiz Varaka’nın, biyografisinden ziyade, ilk vahyin gelişi hadisi bağlamında dinî-kültürel olarak Hz. Peygamber’e herhangi bir etkisinin olup olmadığı tartışmalarını değerlendireceğiz. Zira şarkiyatçılarca Hz. Peygamber’i Mekke döneminde en çok etkileyen şahsiyetlerin başında Varaka gösterilmekte ve onun Hz. Peygamber ile görüşmesinin, İslâm kaynaklarında geçtiği üzere, bir defa ile sınırlı olmadığı ileri sürülmektedir.[4]

[1] bk. İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, thk. Mustafa es-Sekkâ ve dğr., Kahire 1375/1955, I, 222; İbnü’l-Esîr, Ebu’l-Hasen İzzüddîn, Üsdü’l-ğâbe fî ma’rifeti’s-sahâbe, Muhammed İbrahim el-Bennâ ve dğr., yayın yeri ve tarih yok, V, 88; İbn Hacer, Şihâbüddîn Ahmed b. Ali el-Askalânî, el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe, Beyrut 1327, III, 633; Matrıfî, Üveyyid b. Ayad, Varaka b. Nevfel fî bathâni’l-cenne, Mekke 1993, s. 6. Varaka ve Hz. Peygamber’in nesepleri, Hz. Peygamber’in IV. kuşaktan dedesi olan Kusay b. Kilâb’ta birleşmektedir (bk. Matrıfî, a.g.e., 45).

[2] bk. Rubin, The Eye of the Beholder. The Life of Muhammad as viewed by the Early Muslims, Princeton 1995, s. 103; Matrıfî, a.g.e., s. 6-8; Çağatay, Neşet, “Varaka”, İslam Ansiklopedisi, MEB Yayınları (Eskişehir Anadolu Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi 1997, I. Baskı), XIII, 208.

[3] Varaka b. Nevfel ile ilgili bazı müstakil çalışmalar yapılmıştır. Bu çalışmalar içerisinde en önemlisi, Uveyyid b. Ayyâd el-Matrıfî’nin Varaka b. Nevfel fî bathâni’l-cenne (Mekke 1993) adlı eseridir. İsminden de anlaşılacağı üzere, Varaka’nın Hz. Peygamber’e daha ilk görüşmesinde imân ettiği (bk. s. 6) temel teziyle meseleyi ele alan yazarın bu eserinde, şarkiyatçıların Varaka ile ilgili şüphelerine hemen hiç değinmemesi, konuları da ilmî ve sistematiklikten uzak ele alması, bizce eserin önemli eksiklikleridir. Buna rağmen Varaka b. Nevfel ile ilgili klâsik kaynaklardaki bilgileri derleyip toplaması açısından önem arz eder. Muhammed Hamîdullah’ın “Two Christians of Pre-Islamic Mecca ‘Uthman ibn al-Huwairith and Warakah ibn Naufal”i (JPHS, VI/2, 1958, s. 97-103) ile Pakistan lı araştırmacı Yûsuf Abbâs Hashmî’nin “Waraqah b. Nawfal”, (JPHS, XVIII/1, Karachi 1970, s. 1-22), adlı makaleleri, bu konudaki önemli belli başlı çalışmalar olarak gösterilebilir.

[4] bk. Reşîd Rıza, Tefsîru’l-Menâr, Dâru’l-fikr, tarihsiz, XI, 170; Hashmî, Yûsuf Abbâs, “Waraqah b. Nawfal”, 1, 2.