KLÂSİK FIKIH LİTERATÜRÜNDE KADININ CEMAATLE İBADETİ KONUSUNDAKİ YAKLAŞIMLARDA FİTNE SÖYLEMİNİN ROLÜ -ELEŞTİREL BİR BAKIŞ-

Abdullah KAHRAMAN

İslâm’da hak ve yükümlülükler bakımından erkekle kadın arasında genel olarak fark gözetilmediği bilinmektedir. Nitekim Kur’ân insan olma bakımından kadın ve erkeğin eşit olduğunu ifade etmiş[1] ve üstünlüğün takvada olduğunu belirtmiştir.[2] Kur’ân’da insanın yaratılış serüveni anlatılırken, kadın ve erkekler farklı farklı ele alınmalarına rağmen, kadınlara ve erkeklere atfedilen değer konusunda önemli bir fark yoktur. Yani yaratılışla ilgili âyetlerde, kadınların erkeklerden daha fazla veya daha az kısıtlanmaya tâbi tutulduğuna dair herhangi bir imâ yer almamaktadır. Kur’ân ana konularını sunarken, kadını erkeğin bir türü olarak mütalâa etmez. Aksine erkek ve kadın, kendilerine aynı veya eşit itibar verilmiş, aynı veya eşit potansiyelle teçhiz edilmiş insan türünün iki kategorisidir. O halde Kur’ân, yaratılış, Kitâb’ın gayesi ve vadettiği mükâfat açısından kadın ve erkek arasında hiçbir ayırım yapmamıştır.[3] Kur’ân’da kadınların ve erkeklerin yaptıkları işlerin karşılıklarını görecekleri ve yaptıklarının mükâfatını alma konusunda kadınların erkeklerle aynı haklara sahip oldukları zikredilmiştir.[4]

Arap diliyle inzal edilmiş olan Kur’ân anlatımlarında tabiî olarak bu dilin özellik ve üslûplarını kullanmıştır. Dilin özelliklerinden dolayı Kur’ân’da bazen kadın-erkek kendilerine ait özel kalıplarla zikredildiği halde, zaman zaman da ortak bir ifade olmak üzere, müzekker çoğul kalıbı kullanılarak hem kadınlar hem de erkekler kastedilmektedir. Buna göre, Kur’ân’daki müzekker çoğul kalıp, sadece erkekleri kastettiğine dair belirgin bir işaret olmadıkça, hem erkekleri hem de kadınları eşit derecede ifade etmektedir. Meselâ, Kur’ân’da sıkça tekrarlanan “Ey inananlar” ifadesi yapı olarak müzekker çoğul olduğu halde inanan kadınları da kapsamaktadır.[5] Yine kaynakların verdiği bilgiye göre, Hz. Peygamber devri kadınları, yaptıkları ibadetlerin kabul edilmemesi endişesiyle Hz. Peygamber’e başvurarak, neden Kur’ân’da, yaptıkları iyiliklerden bahsedilmediğini sormuşlardır. Bunun üzerine onların iyiliklerini sayan ve bu iyiliklerin kabul edildiğini ifade eden uzun bir âyet[6] nazil olmuştur.[7]

Kur’ân’ın kadınlarla erkeklere aynı hakları verdiği alanların başında iman ve ibadet konuları gelmektedir. Buna göre kadın ve erkek arasında inanılacak hususlar ve inanma keyfiyeti bakımından hiçbir fark yoktur. İbadetler konusunda ise –kadınların fizyolojik yapılarından ya da fıtratlarından kaynaklanan bazı geçici kısıtlamalar hariç- yine erkek ve kadınlar arasında fark gözetilmemiştir. Buna göre kadınlar erkeklerin yaptığı her ibadeti yapabilmekte hatta erkekler gibi namazlarını camide cemaatle kılabilmektedirler.[8] Ancak kadınların cemaate katılması hususunda Hz. Peygamber dönemi ile daha sonraki dönemler arasında bazı farklılıkların meydana geldiği ve kadınların cemaat namazından, başta fitne olmak üzere, bir takım gerekçelerle engellendikleri görülmektedir. Bu makalede Hz. Peygamber döneminde kadınların cemaate katılması, daha sonra da bu yönde getirilen kısıtlamalar üzerinde duracağız. Ancak önce kadının cemaate katılmasına engel kabul edilen fitne söylemi üzerinde kısaca durmak istiyoruz.