İSTANBUL: BİR İSLÂM ŞEHRİ

Halil İNALCIK - Çeviren: İbrahim KALIN

Bir İman Faaliyeti Olarak Fetih

Müslümanların 624'te Filistin'de Bizans'a karşı gerçekleştir­dikleri ilk askeri eylemin bizzat Hz. Peygamber tarafından düzen­lendiği söylenir.[1] Bu olaydan yalnızca yirmi altı yıl sonra, bir İslâm ordusu İstanbul kapılarına ulaştı. Batılı bir gözle bakıldı­ğında İslâm güçlerinin bir bakıma Sasâni İran'ının Grek İmpara­torluğuna karşı sürdürdüğü kadîm mücadeleye katılmış olduğu düşünülebilir. Lakin İstanbul'un fethinin onlara Allah tarafından takdir edildiği inancı, müslümanlar arasında Hz. Peygamber zamanından beri mevcuttu. Osmanlılar bu inancı kendi malları gibi benimsediler. Müslümanlar Bizans'ın başkentine, 1453'teki ni­hâi fethinden evvel toplam on iki sefer düzenlediler.[2]

İstanbul, İslâm yayılımına karşı direnişin bir sembolü olarak o kadar güçlüydü ki, şehrin müslümanlar tarafından fethedildiğini haber veren kimi sahih, kimi mevzu ve kimisi de efsâne tü­ründen bir dizi ehâdis zuhur etti.

Osmanlılar bu ehâdis'den birini hatırlatacak ve her uygun fırsatta zikredecektir: "İstanbul bir gün mutlaka fethedilecektir. Onu fetheden kumandan ne iyi bir kumandan ve o ordu ne iyi bir ordudur."[3] Osmanlılar (İstanbul'da), Emeviler dönemindeki İstanbul muhasaralarına katılmış ve şehit düşmüş pek çok sahabinin mezarının bulunduğunu ileri sürdüler. Fethi müteakip, on­lar için, şehrin en mübarek yeri haline gelen bir mezar yaptır­dılar.[4] Osmanlı geleneğinde, fiilen şehid düşen sahabenin sayısı kutsal bir sayı olan yetmişe kadar yükselmiştir.

Bu sahabe içerisinde en fazla tazim gören Hz. Peygamber'in sancaktarı Ebu Eyyüp el-Ensârî[5] Osmanlı 'İslâmbol'unun koru­yucu velîsi haline geldi. Ebu Eyyüb'ün hakikaten Hz. Peygam­ber'in ashabından biri olduğu ve 668 İstanbul kuşatmasına katı­lıp öldüğü tarihen sabittir.[6] II. Mehmed, muhtemelen kendisini tüm İslâm alemindeki gazâ'nın sancaktarı ilân ettiğinden Ebu Eyyüb'ü şehrin koruyucu velîsi seçti.[7]

Fatih Sultan Mehmed fethin, Allah'ın bir mucizesi olacağına inanıyordu. Ünlü işrâkî filozof Sühreverdî'nin bir takipçisi olan Sûfî Şeyh Ak Şemseddin, kuşatma sırasında Sultan'ın ve ordusu­nun mürşid'i oldu. Genç Sultan mürşid'den, fethin tarihiyle ilgili ilâhî takdiri öğrenmesi için inzivaya (istihareye) çekilmesini is­tedi. Fetih, mürşid'in verdiği tarihte gerçekleşmedi; üstelik hristiyanlar o gün bir deniz galibiyeti elde ettiler. Şeyhin bu olaydan sonra Sultana yazdığı mektup, Saray arşivinde bulunmaktadır.[8] Şeyh bu mektubunda, duasının kabul olunmadığı ve Sultan'ın ak­lını ve ordusu üzerindeki otoritesini yitirdiği yolundaki şâyialar­dan bahseder. Başarısızlığı, Osmanlı ordusundaki askerlerin ço­ğunun gerçek birer müslüman olmamasına, yâni İslâma zorla so­kulmuş olmalarına yorar. Fakat öte yandan pratik bir insan ola­rak Sultan'a, bu yüzkızartıcı durumdan mesul kumandanları acımasızca cezalandırmasını tavsiye eder. Nihayet bir miktar Kur'an okuyup uyuduğunu ve ardından Allah'ın kendisine zafer müjde­sini verdiğini söyler. Şeyh'in[9] gesta et vita'sından, son taarruzda (beyaz cübbeli ve mucizelerin Peygamberi Hızır'ın önderliğindeki) velîlerin, Sultan'ın ordusuna galibiyet için yardım ettiğini öğre­niyoruz. Ak Şeyh fethin, Hızır ve Kutb-ı Âlem dediği Fakih Ahmed sayesinde gerçekleştiğini söyler.[10]

Ak Şeyh'in, fetih gerçekleşene kadar meydana gelen olaylar üzerindeki rol ve etkisi, halkın tasavvurunda daha da abartılı bir hâl aldı. Halk arasında dönüp dolaşan Evliyâ Çelebi'den mervi ri­vayetlere göre Ak Şeyh, fethin son muhasaradan çok önce ve Fa­tih, henüz Sultan değilken gerçekleşeceğini haber vermiş.[11] Şeyh, kendi derviş başlığını Mehmed'in başına geçirerek, İstanbul'un Allah'ın izniyle Mehmed tarafından fethedileceğini önceden haber verir. Ak Şeyh tüm bu rivayetlerde hep Sultan'dan bir kaç adım öndedir. Evliyâ, kuşatma sırasında, şeyhler ve ulemâ da dahil üç bin adamının askerleri savaşa teşvik ettiğini ve mâruf şeyh­lerin, şehrin büyük kapılarına yönelik saldırılara bizzat katıldı­ğını söyler.

Halk arasındaki bazı rivayetlere göre[12] İslâm dünyasının bü­yük şeyhleri de İslâmın bu büyük gününde İslâm ordusuyla bir­likte savaşmaya geldiler. Sultan şeyhlere, fetihten sonra ganime­tin yarısını vereceğini, her biri için bir tekke yaptıracağını ve daha pek çok hayırda bulunacağını vâd etti. Evliyâ,[13] mânevî açıdan şaş­kına dönmüş bir grup Grek rahibinin, İslâm ordusuna katılmak için surları terkettiğini söyler. Bu dönem halk menkıbelerinin genel bir temasıdır bu: Allah sonunda hristiyan rahiplerini "nihai hakikate" -yâni İslâma- vâsıl etti. Tüm bu hikâyelerin anlamı, o dönemdeki müslüman halkın şehrin, müslüman velîlerin mânevî gücüyle fethedileceğine inanmış olduğudur. Sultanın bu inancı paylaşıp paylaşmadığını bilmiyoruz. Fakat kendisinin, bu karizmatik mukaddes kişilerin hayır dualarını alması gerektiğine inan­dığı çok açık.[14]

Sultan'ın, fethedilen şehri yeniden inşa etme kararı, müslü­man kitleler arasındaki dinî coşkunluğa da tevâfuk etmekteydi. Tarikatlar, İstanbul'un İslâmî açıdan yeniden kurulmasında haki­katen önemli bir rol oynadılar.[15]

Şeyh Ak Şemseddin Sultan tarafından, Ebu Eyyüb el-Ensârî'nin mezârının yerini tesbit etmekle vazifelendirildi. Şeyhin yeri tesbiti en az fetih kadar mucizevî ve önemli idi. Olay, inâyet-i ilâhînin hâlâ müslümanlarla birlikte olduğunu teyid etmekteydi. Mehmed bura­da bir kabir, bir câmi ve bir tekke yaptırdı.[16]

Haliç civarındaki şehir duvarlarının ötesinde kısa sürede bir küçük kasaba halini alan Eyyüb'ün kabri, İstanbul'un en kutsal yeri haline geldi. Daha sonra yüzlerce mümin her gün çeşitli he­diyelerle burayı ziyaret edecek ve velînin yardımını isteyecektir. Aynı zamanda birer büyük mezarlık olan meşhur derviş tekkeleri, kabrin etrafına toplandılar. Her Sultanın, cülûsunu müteakip menkıbede anlatılan yoldan geçerek kabri ziyaret etmesi şayân-ı dikkattir.[17] Burada o günün en önde gelen Şeyh'i, sultan'a mukad­des gaza kılıcını kuşatırdı. Böylece varlığı sadece İstanbul'u müslümanlar nezdinde mukaddes bir yer haline getirmiyor, aynı za­manda Sultan'ın müslümanlar üzerindeki idaresini dinî açıdan tasdik etmiş oluyordu.

Bu arada her Osmanlı şehrinin kendine has bir velî'si bulun­duğunu ve genellikle şehrin dışında, bir tepenin üstüne inşâ olu­nan velî kabirlerinin, İslâm tasavvuf geleneği ile İslâm öncesi bir dağ kültünü (inancını) birleştirdiğini belirtelim.[18] Burada şehir­ler kişi kabul edilir ve şehrin ismini muhtevi bir evrâdu ezkâr okunurdu.