ABDULLAH B. MES’ÛD’UN HANEFÎ MEZHEBİNİN OLUŞUMUNDAKİ ROLÜ -Bir Genel Kabulün Buhârî ve Müslim Rivâyetleri Çerçevesinde Gözden Geçirilmesi-

Ahmet YAMAN

Müslüman ilim geleneğinde, “gelenek” kelimesinin de ima ettiği üzere, ana kaynağa doğru müteselsil bir bilgilenme ve kültürlenme ağı mevcuttur. Pozitifi, tabiîsi ve insanîsiyle esasen bütün ilimler için söz konusu olan bu ağ, dînî içerik taşıyan ilimlerde ve özellikle de fıkıhta daha barizdir. Zira hiçbir zaman tam anlamıyla bir sosyal bilim olamayan,[1] geleneğin varlığı her zaman hissedilen -belki böyle  olması da gereken-  hukukta, hem isim ve kaynak, hem de yöntem itibariyle ekolleşmeler kaçınılmazdır.

Bunun böyle olduğunu, fıkıh edebiyatının ilk örnekleri arasında yer alan eserlerde görmek mümkündür. Sözgelimi Evzâî (v. 157/774) “Bu, ilim ehlinin kabul ettiği ve imamların uyguladığı görüştür” cümlesiyle;[2] Ebû Yûsuf (v. 182/798), sevk ettiği bazı hükümlerden sonra belli bir isim telâffuz etmeden “”Kendilerine yetiştiğimiz âlimlerimizin ortak görüşüne göre”, bizim imamlarımız”,  “bizim fakihlerimiz”, “Müslümanların önceki imamları” diyerek o hükmü bir geleneğe nispet etmekte;[3] veya “Bizden öncekilerden/seleften böyle bir şey nakledilmemiştir” diyerek[4] nefyetmekte; aynı şeyi Muhammed eş-Şeybânî (v. 189/805) “Bizim tercih ettiğimiz uygulama budur, nitekim Ebû Hanîfe’nin görüşü de bu doğrultudadır” cümlesiyle;[5] Mâlik b. Enes (v. 179/795) ise “Bizim aramızda ittifak edilen hükme göre” ve “Kendilerine yetiştiğim âlimlerin uyguladıkları hükme göre” ifadesiyle[6] göstermektedir.

Bu genel zaviyeden bakıldığında, Hanefî mezhebinin kurucu imamı Ebû Hanîfe’nin yetiştiği fıkıh ortamı ve geleneği, Irak yahut daha özel bir isimlendirmeyle Kûfe Mektebi olarak bilinmekte ve silsilenin en başında ağırlıklı olarak Abdullah b. Mes’ûd’un bulunduğu söylenmektedir.

Bu araştırma, işte bu genel kabulü, Abdullah b. Mes’ûd’un, Buhârî (v. 256/869) ve Müslim’in (v. 261/874) Sahîh’lerinde yer alan ahkâma dair rivâyetlerinin Hanefî mezhebinde ne ölçüde kaynak olarak alındığına dikkati çekerek sorgulayacaktır.