EHL-İ BEYT SEVGİSİNİN “TERCÜMAN”LARI

Ali ÇAVUŞOĞLU

Bu yazıda Ehl-i beyt’e duyulan sevginin nedenleri ve ifade ediliş şekilleri; bu ifade şekillerinden biri olan “tercüman” ve “gülbankler”in anlamları, ayırımları; tercümanların içeriklerinin incelenmesi ve son olarak da tercümanların çevrimetinleri üzerinde durulacaktır.

Alevî-Bektaşî inancına göre “Ehl-i beyt” terimi daha çok Hz.Peygamber, Ali, Fatıma, Hasan, Hüseyin için kullanılır ve bu anma çerçevesinde bir inancı ve sevgiyi ifade eder[1]. 2. Nr.’lı Tercümanda belirtildiği üzere Ehl-i beyt, fırkai naciyedir; fırkai naciye ise Ehl-i beyt’i sevenlerdir. “Tevella ve teberra[2]” da bu anlayışa dayanır[3].

Aslında Türk edebiyatındaki edebî ve tasavvufî metinler incelendiğinde Ehl-i beyt sevgisinin temelinde siyasî bağıntılardan daha uzak bir Allah ve Peygamber sevgisinin olduğu anlaşılıyor.

Bu sevginin, edebiyatımızda, özellikle tasavvufî eserlerde çok kullanılan “levlâke levlâk lemâ halaktü’l-eflâk: Sen olmasaydın evreni yaratmazdım.” vb. sözlere dayandırılarak dinî bir emir olduğu şeklinde çok farklı boyutlarda yorumları da yapılabilir; çünkü Kur’ân ve Hadislerde de bu yorumun yapılmasına zemin teşkil edecek ifadeler vardır. Hz.Peygamberin, müminlerin, aile efradını sevmesini istediği pek çok hadisinin[4] yanı sıra Kur’ân’da da bunun belirtilmiş olması bu çerçevede bir sevginin doğmasının nedenlerindendir[5]. Bilhassa hadislerle bu duygusal bağın çok güçlendirildiği görülür.

Ehl-i beyt sevgisi, Müslüman uluslar, bilhassa Alevî ve Bektaşî halkları arasında yaygın bir kültür, yaşam biçimi ve bir zihniyetin şekillenmesine de sebep olmuştur. Ancak Türkiye’deki Alevîlerin yaşantısı ve Ehl-i beyt’e bakışıyla İran, Irak, Suriye ve diğer yerlerdeki Şiî ve Nusayrîlerin yaşantısı ve Ehl-i beyt’e bakışlarının farklı olduğu açıkça görülür. Türkiye’de Alevîlik, Ehl-i beyt’i sevme, bir inanç bağıyla ona bağlı olma anlamı taşırken Türkiye dışında, başkalarına hükmetme şeklinde daha siyasî bir anlam yüklenmiştir[6]. Bu temelden hareketle Asrı Saaadetten sonra Emevî ve Abbasî ve sonraki dönemlerde camilerde, hutbelerde sahabeye sövülürken[7] Türkler, savaşlara ve kavgalara neden olacak bir haklı haksız tartışmasına girmemiş, sahabeye aynı oranda saygı göstermiş, bilhassa Ehl-i beyt’e sevgisini samimiyetle ifade etmiştir. Ancak gerek Osmanlılar zamanında gerekse yakın dönemde Türkiye’de de siyasî maksatlı bir Alevîlik-Bektaşîlik anlayışının her zaman varlığı söz konusu olmuştur. Bu siyasî maksatlı Alevîlik-Bektaşîlik’in edebî metinlere nüfuz ettiği görülürse de bunun bir kalkışıma ve karmaşaya zemin teşkil edecek ölçüde bir bilinçle kullanılmadığı, sırf taklidî, sade inançların ifade edilmesi çerçevesinde kullanıldığı açıklıkla söylenebilir.

Alevi-Bektaşîlerin Ehl-i beyt’e samimî sevgi gösterilerinin arkasında yatan bir diğer etken de Hz Peygamberin, torunlarını metheden hadislerine ve onlara olan sevgisinin Müslümanlar tarafından bilinmesine rağmen Hz.Hasan ve bilhassa Hz.Hüseyin’in siyasî amaçlarla ve belki daha başka nedenlerle şehit edilmiş olmalarıdır. Özellikle “maktel-i Hüseyn”ler bu acının duygusal derinliğinin tanıklarıdır. Ağıtlarla ifade edilen bu sevgi, başka pek çok edebî türde farklı şekillerde dile getirilir. Tarih boyunca genel itibariyle mazlumun yanında yer alan Türkler, Kerbelâ faciasına da bu uğurda tarih içinde göz yaşlarının mücessem hâli denebilecek şiîrlerle ağlamışlar, onlara olan sevgi ve dualarını her fırsatta dile getirmişlerdir.

Sevginin bu birkaç nedeninden başka, ifade ediliş şekline de birkaç örnek verebiliriz. Peygamberimizin şahsına, ailesine sevgi ve saygı duyulması gerektiği edebî türlerin içerisinde ya da müstakil bir edebî tür olarak doğrudan veya dolaylı dile getirilir. Örneğin; İslâmî Türk edebiyatının bilinen ilk örneği olan Kutadgu Bilig’de aklı temsil eden “Ögdülmüş”, zühd ve takvayı temsil eden “Odgurmuş”a Ali evlâdı ile ilişkilerin nasıl olacağı konusunda nasihat ederken şöyle der:

“Peygamber nesline hürmet edersen devlet ve saadete kavuşursun. Bunları pek çok ve gönülden sev; onlara iyi bak ve yardımda bulun; bunlar Ehl-i beyt’tir, Peygamberin uruğudur. Ey kardeş sen de onları sevgili Peygamber hakkı için sev.[8]”

Ehl-i beyt sevgisinin doğrudan anlatıldığı bir başka örnek de Fuzûlî’nin Hadikatü’s-Süedâ’sıdır. Fuzûlî bu eserinde bazı peygamberlere yapılan zulümleri, Hz.Peygamber’in Âl-i abâsına, ashabına yapılan zulümleri etkileyici bir dille anlatır. Eserin sonlarında yer alan “nazm” şekliyle yazılmış şiîr ise en içli “Maktel-i Hüseyn”ler arasında yer alır:

Tedbîr-i katl-i Âl-i abâ kıldın ey felek

Fikr-i galat hayâl-i hatâ kıldın ey felek

       Berk-ı sehâb-ı hâdiseden tîglar çeküp

       Birbir havâle-i şühedâ kıldın ey felek

İsmet harem-serâsına hürmet revâ iken

Pâmâl-i hasm-ı bî-ser ü pâ kıldın ey felek

       Sahrâ-yı Kerbelâ’da olan teşne-leblere

       Rîk-ı revânı seyl-i belâ kıldın ey felek

Tahfîf-i kadr-i şer’den endîşe kılmadın

Evlâd-ı Mustafâ’ya cefâ kıldın ey felek

       Bir rahm kılmadın cigeri kan olanlara

       Gurbette rûzigârı perîşân olanlara[9]

Ehl-i beyt sevgisinin edebiyatımızda dolaylı olarak anlatıldığı örnekler de saymakla bitmez. Bunlardan ikisi, bir dua şeklinde hem tarikat erkanında hem de günlük yaşamın diğer alanlarında Alevî-Bektaşîlerin virdizeban ettikleri tercüman ve gülbang adı verilen türlerdir.

Burada amaç, bu sevginin en somut ve canlı ifade edildiği bir tür olan “Tercüman”ları tanıtmak; aynı zamanda bir yaşam biçiminin ifadesi olan bu türün içerik özellikleri üzerinde durmaktır.

Bu amacı gerçekleştirebilmek için önce tercüman ve gülbanklerin anlamları ve ayırımları üzerinde durulacak, sonra bir yazma eserden hareketle tercümanların içerikleri incelenecek, sonra da yararlanılan yazmadaki tercümanların çeviri metinleri verilecektir.