ARAP SİYASÎ GELENEĞİNİN EHL-İ BEYT TAMLAMASININ KAVRAMLAŞMA SÜRECİNE ETKİSİ

Adnan DEMİRCAN

Bu makalede, özellikle I./VII. asırdaki gelişmeler dikkate alınarak, Ehl-i beyt[1] (ehlu’l-beyt) tamlamasının siyasal tartışmalarda bir meşrûiyet dayanağı olarak yer alması ve bu anlayış üzerinde Arap geleneğinin etkisi irdelenecektir.[2] Çalışmada, Şîa’nın itikadî mezhep haline geldiği dönemdeki gelişmeler değil, büyük ölçüde bir siyasî hareket olarak Ehl-i beyt taraftarlığı anlamında varlığını sürdürdüğü dönem dikkate alınacaktır. Önceleri Ehl-i beyt olmaları hasebiyle iktidar hususunda Hâşimîlerin söz sahibi olması gerektiğini savunan siyasî bir hareket olarak doğan ve hareketin liderliğini Ali’nin üstlenmesiyle “Şî‘atu ‘Alî” denilen grup, zamanla ortaya çıkan gelişmelerle birlikte, imâmların mâsumiyetini ve Hz.Peygamber’den sonra Ali ve evlâdının iktidarının nassa dayanan dinî bir emir olduğunu savunan bir mezhep haline gelmiştir.[3] İmâmet meselesi, Şîa tarafından daha sonra inanç konularından biri olarak kabul edilmiş olsa bile aslında sorun, iktidarı ele geçirmenin önünde, aşılamayan engellerin varlığından doğmuştur. Ehl-i beyt tamlaması, Şiîliğin temel görüşlerinden olan imâmet anlayışı açısından, imâmların kim olduklarını belirlemek için hayatî öneme sahip kavramlardan biridir. Bu sebeple kavrama yüklenen anlam üzerinde epey kafa yorulmuş; bazen anlamını daraltan, bazen de genişleten rivayetler ortaya çıkmış; öte yandan Şiîlerin muhalifleri, Ehl-i beyt tamlamasının anlamı ile ilgili alternatif rivayet ve görüşler üretmekten kaçınmamışlardır.

Ehl-i beyt tamlamasının kavramlaşma sürecinde Arap geleneğine önemli bir rol atfettiğimiz, makalenin başlığından da anlaşılacaktır. Bu yaklaşımımız, temelde siyasî bir hareket olarak ilk Şiî düşüncenin oluşumu için de geçerlidir. Bizim iddiamızın aksine bazı yazarlar, Şîa mezhebinin doğuşunda İran kültürüne ve bu kültüre ait hanedan düşüncesine,[4] bazıları ise Yahudilik ve Hıristiyanlığa önemli rol atfetmektedirler.[5] İran menşeini savunanlar, İranlıların kutsal hükümdar inancına sahip olması ve Şiîliğin İran kültürünün hâkim olduğu bölgede yayılmasından hareketle görüşlerini temellendirmeye çalışırlar. Öyle anlaşılıyor ki, ortaya çıkışından bir süre sonra meydana gelen olaylar yüzünden Şiîliğin, bir Arap hareketinden çok bir Fars hareketi olduğu düşünülmüştür; ancak temel tarih kaynakları dikkatlice incelendiğinde, Şiîlik olaylarına ilk defa Araplar arasında rastlandığı görülecektir.[6] Siyasî bir hareket olarak Şiîlik, Ali taraftarlığı (Şî‘atu ‘Alî) şeklinde Hz.Peygamber’in vefatından hemen sonra ortaya çıkmış; daha sonraki yıllarda birçok etkenle birlikte itikadî bir mahiyete bürünmüş ve bu dönem, yaklaşık bir asır sürmüştür. Bu süreci dikkate aldığımızda, Ali’nin hilâfeti umduğu Hz.Peygamber’in vefat ettiği günlerde ve daha sonraki iki halîfenin belirlenmesi sırasında İran kültürünün etkisinden bahsetmek mümkün değildir. Öte yandan Ali’nin, Hz.Peygamber’in vefatından sonra hayatını Medîne’de geçirdiği dikkate alındığında, onun İran kültürüyle münasebetinin asgari düzeyde olması lazım geldiği anlaşılacaktır. Mehdi inancı ve imâmet (halîfelik) anlayışı ise Yahudi ve Hıristiyan menşei ile ilgili ileri sürülen temel dayanaklardır. Bize göre gelişmeler, zikrettiğimiz görüşlerden farklı bir tablo ortaya koymaktadır. Hatırlanacağı üzere Ali’nin iktidar beklentisi, Arapların yaşadıkları ortamda ortaya çıkan, Arap geleneğinin içinde gelişen ve iddiaları Arap kültürüne dayanan bir talepti. Hasan ve Hüseyin’in iktidar talepleri sırasında kendileriyle münasebeti olanlar, Arap kabîleleriydi. Daha da ilginç olanı, ilk Hâricî ve Şiî hareketlerine baktığımız zaman hareketlerin gücünü Mekkeli ve Medîneli Müslümanlar değil, bedevîlikten hadarîliğe geçiş süreci yaşayan kabîleler oluşturmaktadır.[7]

Emevîler döneminde ortaya çıkan birçok isyanda Ehl-i beyt’in intikamını alma düşüncesi, Şiîliğin gelişmesine önemli katkı sağlamıştır. Bu isyanlar, unutulmaması gereken etkenler olmakla birlikte, şeref ve şerefsizlik gibi değerlerin, irsî olarak aile soyundan geçtiği şeklindeki Arap inancına uygun olan Ehl-i beyt’in özel vasıflara sahip olduğu düşüncesi, zamanla siyasî düşünceyle birleştirilmiştir.[8] Ehl-i beyt’e mensubiyetin siyasal boyutu, Câhiliyye Arapları arasında da mevcuttu. Böyle bir anlayışın varlığını reddettiğimizde, iddiaların dinî dayanağı da olmadığına göre Ali’nin ve kendisinden sonra siyasî beklenti içine giren diğer Ehl-i beyt mensuplarının taleplerinin mâkûl bir gerekçesi kalmaz.

Mevâlînin, ilk asırda ortaya çıkan siyasî gelişmelerle ilişkisine de birkaç cümleyle değinmek istiyoruz. Mevâlînin Şiî harekete desteği, erken dönemde meydana gelen bazı olaylarda kendini göstermektedir. Bunlardan Muhtâr b. Ebî ‘Ubeyd es-Sakafî, Zeyd b. Ali ve Abdullah b. Muâviye’nin ayaklanmalarını hatırlatabiliriz.[9] İlk asırda Mevâlînin önemli bir kısmının İranlı olduğu dikkate alındığında kısmî bir etkiden söz etmek mümkündür. Kanaatimizce Mevâlî olarak hak ettiklerine inandıkları konuma gelememelerinden ve kendilerini rahatsız eden genel Arapçı eğilimlerden duydukları memnuniyetsizliğin onlarda oluşturduğu tepki, İranlıların Ehl-i beyt’e sahip çıkmasının önemli sebeplerindendir.