SEKALEYN HADİSİ VE DEĞERLENDİRİLMESİ

Adem DÖLEK

Kısaca “Size sekaleyni bırakıyorum ki, onlara sımsıkı sarılırsanız asla dalâlete düşmezsiniz. Onlar; Allah’ın kitabı ve Ehl-i beytimdir” şeklinde nakledilen ve aynı zamanda “sekaleyn hadisi” olarak meşhur olan bu hadis, hem Ehl-i sünnet hem de Şîa görüşü açısından büyük önem taşımaktadır.

“Sekaleyn hadisi”nin yorumlanması ilk dönemlerden bu yana hep problem olagelmiştir. Bu problem de; hadiste zikredilen edilen “Ehl-i beyt” ifâdesidir. Yani “Ehl-i beyt”ten kastedilen mânânın ne olduğudur. Şîa ekolu “Ehl-i beyt” ifâdesini kendi görüşleri doğrultusunda değrlendirmeye çalışırlarken, Ehl-i sünnet ekolü de hâliyle kendi görüşleri doğrultusunda yorumlamaktadırlar.

“Sekaleyn hadisi”, Şîa’nın doğuşu ile ilgili gösterilen ve Şiî literatürde mühim bir yer işgal eden en önemli hadislerden birisidir[1]. Bu bakımdan “sekaleyn hadisi” hem Şiî kaynaklarda hem de Ehl-i sünnet âlimlerinin kitaplarında çokça kullanılmaktadır. Bu sebeple, “sekaleyn hadisi” ile ilgili rivâytelerden hareketle “Ehl-i beyt” kavramının nasıl anlaşılması gerektiği üzerinde durmaya çalışacağız.

I- SEKALEYN RİVÂYETLERİ

“Sekaleyn hadisi”nin bir çok rivâyeti bulunmaktadır. Hadisi, başta mühaddisler olmak üzere müfessirler[2], fakîhler, dilciler[3], siyerciler[4], tabakât[5] ve garîbu’l-hadis[6] yazarları gibi bir çok bilim dallarındaki müellifler nakletmişlerdir.

“Sekaleyn hadisi”, muhaddislerden Müslim’in Sahih’i, Dârimî’nin Sünen’i, Ahmed b. Hanbel’in Müsned’i, Nesâî’nin el-Hasâis’ı, Ebû Ya’lâ’nın Müsned’i, Hâkim’in Müstedrek’i, Beyhakî’nin Şuabu’l-İman’ı, es-Sünenu’l-Kübra’sı ve Delâilü’n-Nübüvve’si, Taberânî’nin el-Evsat’ı gibi gerek mütekaddîmun gerekse müteahhirûna ait bir çok hadis kitaplarında rivâyet edilmiştir. “Sekaleyn hadisi”nin değerlendirmesine geçmeden önce bazı muhaddislerin rivâyetlerini kaydetmeye çalışalım.

1- Müslim (v.261/874)’in Rivâyeti

Müslim, Sahih’inde “sekaleyn hadisi”ni üç tarikten nakletmektedir.

 .1حدثني زهير بن حرب وشجاع بن مخلد جميعا عن ابن علية قال زهير: حدثنا إسمعيل بن إبراهيم، حدثني أبو حيان حدثني يزيد بن حيان قال: إنطلقت أنا وحصين بن سبرة و عمر بن مسلم إلى زيد بن أرقم، فلما جلسنا إليه قال له حصين: لقد لقيت يا زيد خيرا كثيرا، رأيت رسول الله صلى الله عليه وسلم، وسمعت حديثه، وغزوت معه، وصليت خلفه، لقد لقيت يا زيد خيرا كثيرا، حدثْنا يا زيد! ما سمعت من رسول الله صلى الله عليه وسلم. قال يا ابن أخي، والله لقد كبرتْ سنّي وقدم عهدي ونسيت بعض الذي كنت أعي من رسول الله صلى الله عليه وسلم فما حدثتكم فاقبلوا، ومالا فلا تكلفونيه. ثم قال: قام رسول الله صلى الله عليه وسلم يوما خطيبا فينا بماء يدعى خمّا بين مكة والمدينة فحمد الله تعالى وأثنى عليه و وعظ وذكّر، ثم قال أمّا بعد: ألا يا أيها الناس! فإنما أنا بشر يوشك أن يأتي رسول ربي فأجيب: وأنا تارك فيكم ثقلين: أوّلهما كتاب الله فيه الهدى والنور، فخذوا بكتاب الله واستمسكوا به. فحثّ على كتاب الله ورغّب فيه. ثم قال: وأهل بيتي، أذكّركم الله في أهل بيتي أذكّركم الله في أهل بيتي أذكّركم الله في أهل بيتي. فقال له حصين: ومن أهل بيته؟ يا زيد! أليس نساؤه من أهل بيته؟ قال: نساءه من أهل بيته، ولكن أهل بيته من حرم الصدقة بعده، قال: ومن هم؟ قال : هم آل عليّ، و آل عقيل، وآل جعفر، وآل عبّاس. قال: كلّ هؤلآء حرم الصدقة؟ قال: نعم.[7]

1. Hadis: Müslim- Züheyr b. Harb (v.234/848)[8] ve Şücâ’ b. Mahled (v.235/849) ile birlikte İbn Uleyye (v.193/809)’den[9] nakledilmektedir. Züheyr şöyle der: Bize İsmail b. İbrahim nakletti. (İbrahim de) bana Ebû Hayyân (v.145/762)[10] nakletti. (Ebû Hayyân da) bana Yezid b. Hayyân (v.?)[11] nakletti. Yezid şöyle dedi: Ben ve Husayn b. Sebre ve Ömer b. Müslim, Zeyd b. Erkam (v.68/687)’a gittik. Onun yanına oturduğumuzda Husayn ona “Ey Zeyd! Çok hayra nâil oldun; Rasûlüllah (s.a.v.) ile görüştün, Onun hadisini dinledin, Onunla birlikte savaşa katıldın, Onun arkasında namaz kıldın, böylece bir çok hayra nâil oldun. Ey Zeyd! Rasûlüllah (s.a.v.)’tan işittiklerinden bize hadis rivâyet et.”.

Bunun üzerine Zeyd “Ey kardeşimin oğlu! Vallahi, yaşlandım, zamanım da geldi, Rasûlüllah (s.a.v.)’tan ezberlemiş olduğum şeylerin bazısını unuttum. Bu sebeple size söylediğim şeyleri kabul edin, rivâyet edemediğim şeylerden dolayı da beni mükellef tutmayın” dedi ve sonra sözüne şöyle devam etti: “Bir gün, Mekke ile Medine arasında Humm denilen yerdeki suyun yanında Rasûlüllah (s.a.v.) aramızda hitap etmek üzere kalktı ve Allah’a hamd ve senâda bulundu, nasihat etti ve hatırlatmada bulundu, sonra da şöyle buyurdu: ‘Bundan sonra:

-Ey insanlar! Dikkat edin! Ben de bir beşerim, Rabbimin elçisinin gelmesi ve Benim de icâbet edeceğim vakit yaklaşıyor. Ve ben size sekaleyni bırakıyorum. Onlardan ilki Allah’ın kitabı (Kur’ân)dır ki, onda hidâyet ve nur vardır. Allah’ın kitabını alın ve ona sımsıkı sarılın.’.

Böylece Hz.Peygamber Allah’ın kitabına teşvik etti ve gönülleri ona rağbetlendirdi. Sonra da şöyle buyurdu: “Ve Ehl-i beytim; Ehl-i beytim konusunda size Allah’ı hatırlatıyorum, Ehl-i beytim konusunda size Allah’ı hatırlatıyorum, Ehl-i beytim konusunda size Allah’ı hatırlatıyorum.”

Bunun üzerine Husayn, Zeyd’e “Peygamber’in Ehl-i beyt’i kimdir? Ey Zeyd! onun hanımları da Ehl-i beyt’ten değil mi?’ diye sordu. Zeyd de: “Peygamber’in hanımları da Ehl-i beyt’indendir, fakat onun asıl Ehl-i beyt’i, kendisinden sonra sadaka kendilerine haram kılınan kimselerdir.” [12] dedi. Husayn da “Onlar kimlerdir?” diye sordu. Zeyd de: “Onlar; Ali’nin âli, Akîlin âli, Ca’fer’in âli ve Abbas’ın âlidir.” dedi. Husayn: “Bunların hepsi kendilerine sadaka haram kılınmış olanlar mı?” diye sordu. Zeyd de: “evet” dedi.

Müslim’in bu rivâyetinin sahâbî râvîsi, Zeyd b. Erkam’dır. Hadis, “sekaleyn hadisi” ile ilgili rivâyetlerin en uzun şekilde nakledilmiş olanlardan birisidir. Hadisin senedindeki râvîlerin güvenilir kişiler olması sebebiyle hadisin senedi sahihtir.