Marife Online - Makaleler

İMAMÎ ŞİÎ HUKUK SİSTEMİNDE HUMUS/BEŞTEBİR

Abdülaziz SACHEDINA - Çeviren: Menderes GÜRKAN

Bu makalenin konusu, ganimet ve fey isminde iki grup savaş gelirinden çıkarılan humus kavramını incelemektir. Genel olarak İslam (Sünnî) Hukukunda ve özel olarak da İmamî Şiî Hukukunda ganimet ve fey üzerine yapılan çalışmalarda humus konusuna yeterince dikkat çekilmemiştir.[1]

Bu çalışmanın malzemesi çoğunlukla üç tip kaynaktan elde edilmiştir: 1. Hem Sünnî hem de İmamî tefsirlerine ilişkin çalışmalar, 2. Dört Sünnî ve İmamî ekolün hukuku üzerine yapılan çalışmalar ve 3. İmamiyye Mezhebi üzerine yapılan modern çalışmalar ve özellikle bu çalışmaların humus ile ilgili bölümleri.

Ganimet ve fey’ ile ilgili Kur’ân ayetlerinin yorumu konusunda ilk dönem tefsirlerinden Sünnî tefsir olarak Taberi’nin Tefsir’i[2] ve Tûsi’nin Tıbyan’ı[3] oldukça önemli malzemeler sunmaktadır. İlk dönem Sünnî fıkıh eserlerinde ise humus konusu cihad ve sadaka/zekat ile ilgili bölümlerde yer almaktadır. Taberi, İhtilafu’l-Fukaha’sında[4] ilk dönem Sünnî hukukçuların fey ve ganimet konularına ilişkin ittifak ve ihtilaflarına yer verir. Tûsi de Kitabu’l-Hilaf fi’l-Fıkh[5] isimli çalışmasında bu iki konuyu işlerken İmamî yaklaşımın da dahil olduğu farklı fıkıh mezhepleri arasındaki ihtilaflara geniş bir yer ayırmaktadır. İlk dönem fakihlerin fıkıh eserleri arasında Ebu Yusuf’un Kitabu’l-Harac’ı, Şeybani’nin Siyer’i ve Şafii’nin el-Ümm’ü humusun Sünnî hukuktaki yerini anlamada faydalı tartışmalar içerir.[6] Tûsi’nin en-Nihaye’sine[7] ilaveten el-Mebsut ve et-Tezhib’i ise konuya ilişkin İmamî yaklaşımı özetlemektedir. Son devir İmamî fıkıh eserleri Tûsi gibi ilk otoritelerin humus açıklamalarına, humusun dağıtımına ilişkin yeni yorumlar dışında, çok az ilavelerde bulunmuşlardır. el-Hakim et-Tabatabai, İmamî Fıkhını müdellel şekilde kaleme aldığı geniş çalışmasında konu hakkındaki eski ve yeni görüşleri özetlemiştir.[8]

Bu bağlamda incelenen kaynaklar, İmamiyye Şîa’sında humusun gelişim seyrini takip etmeyi mümkün hale getirir. Bu çalışmanın esas konusu, farklı hukuk mekteplerinin humus ile ilgili görüşlerini araştırmak ve önemli sonuçların ortaya çıktığı yerlerde sırf İmamî görüşlerle diğer hukuk mekteplerinin görüşlerini karşılaştırmaktır.

[1] Örneğin, E.I²’da F.Lokkegaard tarafından kaleme alınan fey ve ganimet maddelerinde İmamiyye Şîasının fey ve ganimet ile ilgili görüşlerine yer verilmediği gibi humusa hiç değinilmemiştir. Halbuki humus kavramı ayrı bir makale olacak genişliktedir. (İlk İslam Ansiklopedisinde Th.W.Juynboll tarafından kaleme alınan Fey (III/389) ve Ganimet (III/140-1) maddelerinde İmamiyye Şîasının görüşleri bulunmadığı gibi humus maddesi de yer almamıştır. Ancak her iki versiyonun ilgili maddelerinde humusa çok kısa değinilmiştir. Yine her iki versiyonun ilgili maddelerinde Hanbeli mezhebinin görüşleri de yer almamıştır. TDV İslam Ansiklopedisinin Fey (XII/511-3) ve Ganimet (XIII/351-4) maddelerinde de İmamiyye Şîa’sının görüşleri bulunmamaktadır. Belki bunun sebebi Ansiklopedinin Humus (XVIII/365-70) maddesinde “Şîa’da humus” diye bir alt bölüm ayrılmasında aranabilir. çev.)

[2] Muhammed b.Cerir et-Taberi, Tefsir: Camiu’l-Beyan ‘an Te’vil-i Ayi’l-Kur’ân, Kahire, ts. , XIII/361-81, 549-60.

[3] Muhammed b.Hasan et-Tûsi, et-Tıbyan, Necef, 1957, V/85-91,143-46.

[4] Taberi, İhtilafu’l-Fukaha: Kitabu’l-Cihad ve Kitabu’l-Cizye ve Ahkamu’l-Muharibin, nşr. J.Schacht, Leiden, 1933.

[5] et-Tûsi, Kitabu’l-Hilaf fi’l-Fıkh, 2.baskı, I-iI, Tahran, 1382

[6] Ebu Yusuf Yakup b. İbrahim, Kitabu’l-Harac, Kahire, 1962; Muhammed b. Hasan eş-Şeybani, Kitabu’s-Siyer, çev: Majid Khadduri “ The Islamic Law of Nations: Shaybani’s Siyar”, Baltimore, 1966; Muhammed b. İdris eş-Şafii, el-Ümm, Kahire, 1961, özellikle IV.cilt.

[7] Tûsi, el-Mebsut fi Fıkhi’l-İmamiyye, c.I, Tahran, 1958; Tezhibu’l-Ahkam fi Şerhi’l-Mugnia li’ş-Şeyh el-Müfid, Necef, 1959, özellikle XIV.cilt.

[8] Muhsin b. Mehdi et-Tabatabai el-Hakim, Mustemsekü’l-Urvetü’l-Vüska (Muhammed Kazım et-Tabatabai Yezdi’nin el-Urvetü’l-Vüska’sına yaptığı geniş şerh ), Necef, 1390. el-Fıkhu’l-İstidlali fıkıh usulü prensipleri üzerine kurulur ki; her bir emir bu prensipler ışığında incelenir ve bu emrin geçerliliği hukukun kaynakları olan Kur’ân, sünnet, icma ve akıl’a uygunluğu oranındadır.