EHL-İ BEYT’İN SADAKA VE ZEKAT ALMAMASI ÜSTÜNE

Yüksel MACİT

Konuya nispeten felsefî bir başlık seçmemizin nedeni, konunun salt hukuku aşan boyutlarının olmasıdır. Ehl-i beyt’in sadaka ve zekat almamasının siyasî, sosyal ve psikolojik boyutları vardır. Konunun felsefî bir arka planı vardır. Geleceği üzere hadislerde Âl-i Muhammed’e, Ehl-i beyt’e, fıkıh kitaplarında Ehl-i beyt’i de kapsayacak şekilde Haşimîlere sadaka ve zekat haramdır, onlara sadaka ve zekat verilmez gibi ifadeler yer alır, ancak onlar da sadaka ve zekat almak istememektedirler; bunların yerine, onlar ganimetin beşte birinden pay almıştır veya verilmiştir.

Burada Ehl-i beyt kavramının içeriğine de kısaca değinmemiz uygun olur. Ehl-i beyt denince bugün daha çok Hz.Muhammed’in (sav) kızı Fatıma yoluyla gelen soyu anlaşılmaktadır, Şîa’nın görüşü de böyledir, fakat Peygamber’in sağlığında Ehl-i beyt, onun ev halkı, ailesi; hanımları ve çocukları demektir, azatlı köleleri de (mevlaları) bu kavrama dahildir.[1] Ehl-i beyt yerine Âl-i Muhammed, Âl-i Nebî, Âl-i beyt-i Muhammed, Ehl-i beyt-i Resulillah vb. tabirler de kullanılır.[2] Sadaka ve zekat almama, ganimetten pay alma hususunda Hz.Muhammed bağlı olduğu Kureyş’in Haşimî kolunu da akrabaları içine, Âl-i Muhammed’e dahil etmiştir. Bunda Sünnî fıkıh ekolleri müttefiktir. Onların çoğu Muttalip oğullarını da bu akrabaya dahil etmektedir, Haşimîlerle aynı görmektedir.

Ehl-i beyt’in sadaka ve zekat almamasına, daha önce önemli-nadir fikirler içinde, Peygamber’in hediye kabul edip sadaka kabul etmemesi konusunda değinmiştik,[3] bu makalede konuyu etraflıca ortaya koymaya çalışacağız. Konuyu dört bölümde ele alacağız: Konunun Kur’ân’la bağlantısı, konunun sünnette durumu, konunun fıkıhta durumu ve konunun arka planı.

I. KONUNUN KUR’ÂN’LA BAĞLANTISI

Kur’ân’da Ehl-beyt’in zekat alamayacağına dair her hangi bir ayet yoktur, ancak konunun bazı ayetlerle bağlantısı vardır: Kur’ân, zekatın verileceği yerleri belirtirken Ehl-i beyt’e verilmez diye bir ayırım yapmaz, şöyle der: “Sadakalar (zekat) ancak fakirler, yoksullar, zekat memurları, kalpleri İslam’a ısındırılmak istenenler (müellefe-i kulub), kölelikten kurtulmak isteyenler, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolcular içindir.”[4] Bu ayet âmdır, bütün fakirleri içine alır, ancak aşağıda geleceği üzere Âl-i Muhammed’e zekatın helal olmadığını ifade eden hadislerle tahsis edildiği kabul edilir. Başka bir ayette şöyle buyrulur: “Onların mallarından sadaka (zekat) al, onunla onları temizlersin, arındırırsın.”[5] Bu ayet geleceği üzere sadaka ve zekatı “insanların kiri” olarak niteleyip Ehl-i beyt’i onlardan uzak tutan hadisi hatırlatmaktadır. Bu bağlamda olmasa da bir ayette ise şöyle buyrulur:“Ey Ehl-i beyt, Allah ancak sizden pisliği (rics) gidermek ister.”[6] Bu ayet, Peygamber’in hanımları hakkında, onların konuşma, giyim ve yürüme adabını takiben inse de,[7] sadaka konusunda olduğu gibi, Ehl-i beyt’in kir gibi görülen şeylerden korunmak istendiğini gösterir. Ancak diğer insanlar sadaka kirinden neden korunmaz? sorusu hatıra gelir. Diğer taraftan, “Biliniz ki ganimet aldığınız şeyin beşte biri Allah, Peygamber, akraba, yetimler, miskinler ve yolda kalmışlar içindir”[8] ayeti Peygamber’in yakınları, Ehl-i beyt için de pay ayırmaktadır. Ayette geçen akraba (zi’l-kurbâ), Kureyş’tir, Benû Haşim ve Benû Muttalip’tir, sadece Benû Haşim’dir diye üç görüş üzere alimler ihtilaf etse de,[9] her durumda Ehl-i beyt bu guruplar içindedir. Ganimetten onlara pay verilmesi, geleceği üzere bazı fakihler tarafından Peygamber’in yakınlarına sadaka ve zekat verilmemesine bedel olarak görülmüştür. Peygamber’in yakınlarına, Ehl-i beyt’e, ganimet değil de, sadakanın bir kir olarak görülüp haram kılınmasının anlayışa dayalı bir sebebi olmalıdır. Burada bir düşünce, bir felsefe var. Bunu konunun arka planında ortaya koyacağız.