GELENEKSEL ALEVÎLİKTE EHL-İ BEYT ANLAYIŞI -Tokat Yöresi Örneği-

Cenksu ÜÇER

Bu makalede, isminden de anlaşılacağı gibi, Tokat bölgesinde yapılan alan araştırmasında elde edilen verilerden hareketle, Geleneksel Alevîlik’teki Ehl-i beyt anlayışı ele alınacaktır. Konunun ele alınışı hakkında birkaç noktaya işaret etmekte fayda vardır:

Öncelikle bu makalenin, Ehl-i beyt’le ilgili özel sayı çıkaracak bir dergi için kaleme alınmış olmasından dolayı, -müstakil makalelerin bulunacağı düşüncesinden hareketle- Ehl-i beyt kavramı hakkında detaylı bir tahlil yapılmadığı gibi kavramın tarihsel süreçte kazandığı anlamlar üzerinde de ayrıntılı olarak durulmamıştır.

Bu çalışma ile ilgili zikredilmesi gereken ikinci bir husus, mülâkat metoduyla elde edilen veriler “esas” alınmış olup, bu yolla elde edilen veriler, Alevîliğin temel kaynakları olarak kabul edilen, tarikat edeb ve erkânından bahseden Makâlât, Buyruklar vb. eserler;[1] ilham ve keşf ile söylendikleri kabulünden hareketle Alevîlik için birinci derecede bilgi kaynağı olarak benimsenen yedi ulu ozan[2] ve diğer şairlerin deyişleri ve Alevîlik hakkında kaleme alınan güncel eserlerdeki bilgilerle desteklenmek suretiyle Geleneksel Alevîlik’teki Ehl-i beyt anlayışı hakkında bir çerçeve çizilmeye çalışılmıştır.

Öte yandan, Alevîlik denince ne kastettiğimizi ortaya koymak gerekmektedir. Yaptığımız alan araştırmasında Tokat bölgesinde Alevîler arasında epistemolojik kabuller açısından iki farklı yaklaşımın sergilendiği tespit edilmiştir. Buna göre, bir grup ilham ve keşfi bilgi kaynağı olarak kabul ederken; özellikle genç kuşaktan oluşan diğer grup böyle bir kabule sahip değildir. İlham ve keşfi bilgi kaynağı olarak kabul eden ilk grubun temsil ettiği Alevîlik, burada Geleneksel Alevîlik olarak isimlendirilmiştir. Bu makalede Alevîlik kelimesi kullanıldığında, ilham ve keşf merkezli Geleneksel Alevîliğin kastedildiği ifade edilmelidir.[3]

Tokat bölgesindeki Geleneksel Alevîliğin ne olduğuna gelince, alanda elde edilen veriler, kendisini İslâmiyet içerisinde gören Alevîliğin, birbirinden farklı inançları benimseyebilen,[4] dînî hayatlarını daha çok tasavvufî kalıplar içerisinde şekillendiren ve varlıklarını farklı merkezlere bağlı olarak sürdüren gruplar için bir üst kimlik[5] olduğunu ortaya koymaktadır. Kendi aralarında metbu ocak[6] olarak bilinen ana ocak ya da baş ocaklar etrafında toplanan ve bu ana ocağa bağlı alt ocaklar oluşturan bu zümreler, bağlı oldukları ocaklara göre bir yapılanma ortaya koymuşlardır. Nitekim, bölgede Alevîler’in bağlı oldukları bu ana ocaklara göre isimlendirildikleri görülmektedir.[7] Bu durumda, elde edilen veriler doğrultusunda, inanç esasları da göz önünde bulundurulup, dînî hayatlarındaki hakim karakter olan tasavvufî yön dikkate alınarak bir çerçeve çizilecek olursa Alevîlik, inanç esasları noktasında farklı kabul ve yorumlarda bulunmakla beraber büyük oranda temel İslamî inançları benimseyip bunları Hakk-Muhammed-Ali üçlemesiyle formüle eden, Ehl-i beyt merkezli bir dünya ve ahiret görüşünü benimseyen, diğer gruplarla özellikle öteki olarak kabul ettikleri ile ilişkilerinde tevellâ ve teberrâyı temel prensip olarak gören, ilham ve keşfi birinci derecede bilgi kaynağı olarak kabul eden, eline-diline-beline sahip olmayı temel ahlâkî ilke olarak benimseyen, soya (ocaklara) dayalı tarikatlardan oluşan gruplar bütünü için bir üst kimlik veya bir şemsiye kavram ya da bir ortak üst addır.

Soya dayalı tarikatlar[8] olarak dinî hayatlarını sürdüren ve bütün kabul ve uygulamalarını tasavvufî kalıplar içerisinde ifade eden Alevîlik’te, yukarıdaki tanımda görüldüğü üzere Ehl-i beyt inancı, Hakk-Muhammed-Ali inancıyla beraber en önemli yeri tutmaktadır. Nitekim, Alevîlik’te, yaratılış, ilham ve keşf, velâyet, mehdîlik, tarikat silsilesi, dedelerin seyyidliği, tevellâ-teberrâ, şefaat ve ahiretle ilgili bazı kabuller gibi Alevîliğe ana karakterini kazandıran pekçok konu Ehl-i beyt inancı ile bağlantılı olarak şekillendirilmiştir. Bu da Ehl-i beyt’in Alevîlik için ne kadar önemli bir kavram olduğunu ortaya koymaktadır. Nitekim bu makalede, Alevîlik’teki Ehl-i beyt anlayışı; kelimenin, sözlük ve ıstılah anlamı ve kavramın tarihsel süreci genel hatlarıyla verildikten sonra, Alevîlik’te bu kavramla bağlantılı olarak ele alınan Ehl-i beyt ruhu, Oniki İmam, tevellâ ve teberrâ, velâyet, silsile, seyyidlik vb. unsurların işlenmesiyle ortaya konulacaktır.