EHL-İ BEYT FIKHININ İMAMI HZ.ALİ VE TAKİP ETTİĞİ İCTİHAD YÖNTEMİ

Ahmet YAMAN

Kaynakların neredeyse ittifakla verdiği bilgiye göre, son peygamberi doğrulayan ilk erkek, o peygamberin himayesinde büyüyen yakın akrabası ve damadı olan ve hicreti takip eden günlerde gerçekleşen muâhât uygulamasında kendisine kardeş ilan ettiği Hz.Ali (r.a.), bütün bu nitelikleri yanında fakihliğiyle de öncelikli bir konuma sahiptir. Ömer Nasuhi Bilmen’in (v.1971) şu cümleleri, biraz sonra ayrıntılarıyla ortaya çıkacak olan bu öncelikli konumu özetlemektedir:

“Hz.Ali, Rasulullah’dan sonra bütün Ashâb-ı Kirâm’ın en âlimi, en fakihi idi. Kendisinde fevkalâde bir ilm ü irfan vücuda gelmiş, en büyük bir ictihad kudreti tecelli etmişti. Hz.Ebu Bekr, Hz.Ömer gibi Sahâbe-i Güzîn’in eâzımı daima ilmî, fıkhî meselelerde kendisiyle müzâkere ve müşâverede bulunur, kendisinin ilminden, fekâhetinden müstefid olurlardı. Yemen’e Kadı nasb edilmiştir. Velhâsıl, Hz.Ali fevkalâde malumatlı, ulûm-ı Nebeviyyeye muttali bir zât idi.”[1]

Bu makale, Hz.Ali’nin işte bu yönünü üç aşamada yakın plana almayı hedeflemektedir: Bir fakih olarak Hz.Ali’yi tanıyıp ashab arasındaki yerini belirledikten sonra, onun ictihad anlayışı ve fıkıh yöntemi tespit edilmeye çalışılacak ve nihayet onun bazı fıkhî çözümlemelerine yer verilecektir.

A. Bir Fakih Olarak Hz.Ali ve Ashab Arasındaki Konumu

Kadılık görevi dolayısıyla Yemen’de kaldığı süre ile Tebuk Seferi haricinde Hz.Peygamber’in (s.a.) sürekli yakınında bulunan Hz.Ali, gerek bu beraberliğin tabiî bir sonucu olarak, gerekse onun, dinde ince anlayış ve derin kavrayış sahibi olması yönündeki özel duasına mazhariyetinin bir nimeti olarak, fekâheti ile ön plana çıkan bir müctehid sahabîdir.

Genç yaşına rağmen Yemen gibi karışık bir bölgeye kadı olarak atanması ve bu atama sırasında yaşananlar, biraz sonra yer alacak diğer verilerle birlikte, bu yargıyı teyit etmektedir: “Allah Rasulü, beni deve dişi gibi insanların bulunduğu Yemen’e kadı tayin ederken, ona, daha toy olduğumu ve bu heybetli adamların arasında hüküm vermekte zorlanacağımı söyleyecek olduğumda, elini göğsüme koyarak: ‘Git! Allah diline sebat, kalbine hidayet versin. Bu görevde ona doğruyu göster Allahım!’ duasını buyurdu.” İşte bu duayla Yemen’e giden Hz.Ali, orada baktığı hiçbir davanın kendisine ağır gelmediğini ve karar verirken hiç tereddüt yaşamadığını söyleyecektir.[2]

Onun bilgi birikimi ve yargı yeteneğinin arkasında, herhalde, Ahzâb Suresi’nde dile getirilen “…Ey Ehl-i beyt! Allah sizden kiri-pası gidermeyi ve sizi tertemiz yapmayı istiyor. Evlerinizde okunan Allah’ın ayetlerini ve hikmeti (bilgeliği ve sünneti) hatırlayın!..”[3] ilahî teyidinin de rolü olsa gerektir.

Enes b. Mâlik’ten rivayet edildiğine göre, sahabîlerini belli alanlarda seçip ayıran Hz.Peygamber (s.a.), Hz.Ali’yi, fıkıh bilgisinin ana gereklilik olduğu kadılık alanında diğerlerine takdim etmiştir.[4] Gerçekten de, daha Hz.Peygamber hayattayken kimler ictihad edip fetva veriyordu sorusuna cevap arandığında, gerek Sünnî gerek Şiî kaynaklar en başlarda onun adını vereceklerdir.[5]

Hatta bazı hadis ve tarih eserleri, yargıçlık hususunda ümmetin/ashabın en yetkin kişisinin[6] ve en âliminin[7] Hz.Ali olduğu tespitini, bizzat Hz.Peygamber’in yaptığını belirtirler. Öyle ki, Hz.Peygamber, sevgili kızı Hz.Fâtıma’ya (r.a.) müstakbel eşini, “Seni ümmetimin İslamı ilk kabul edeni ve ilim ve hilimde en ileri derecede olanı ile evlendirmemi istemez misin?” cümleleriyle[8] tavsif etmişti. Bir başka sözünde de “Ben hikmet eviyim, Ali de onun kapısıdır”[9] buyurmuştur.

Başta Hz.Ömer ve Abdullah b. Mesud (r.a.) olmak üzere birçok sahabîden bu yönde yapılan çok sayıda nakil ile, önde gelen kimi tâbiûn âlimlerinin sahabe nesliyle ilgili fıkıh ölçütlü değerlendirmeleri, bize, yukarıda Hz.Peygamber’in dilinden yapılan rivayetlerin doğru olduğunu göstermektedir. Zira Hz.Ömer (r.a.) “İçimizde en doğru ve yetkin hüküm verenimiz Ali idi” derken[10]; Abdullah b. Mesud, kendisiyle birlikte genel olarak sahabenin kanaatinin de bu yönde olduğunu belirtmiştir.[11] Saîd b. Müseyyeb’in nakline göre yine Hz.Ömer, çözerken, yanında yardımcısı olarak Ebu’l-Hasen’i olmayan bir sorunla karşılaşmaktan Allah’a sığınmıştır. Diğer taraftan Hz.Âişe (r.a.), sünneti en iyi bilen kişi olarak Hz.Ali’yi gösterirken; İbn Abbas (r.a.), ilmin onda dokuzunun Ali’de olduğunu, geriye kalan onda birde de ayrıca hissesinin bulunduğunu ifade etmiştir. Saîd b. Cübeyr’in nakline göre aynı İbn Abbas, eğer güvenilir kişiler nakletmişse Ali’nin fetvalarının, kendi nazarlarında aşılmayacak bilgi hazinesi olarak değer taşıdığını, dolayısıyla hüküm ve fetva verirken onu göz ardı edemeyeceklerini söylemiştir.[12]