EHL-İ BEYT - EV HALKI

Moshe SHARON - Çeviren: Cem ZORLU

Sünnî literatürde olduğu kadar Şiî literatürde de “ehl el-beyt” kavramı, yani tam anlamıyla “ev halkı” kavramı, genelde Peygamber ailesiyle ilişkilendirilerek anlaşılmaktadır. Bu anlayışa uygun olarak kavram, ya bu biçimde (ehl el- beyt), ya da “âl Muhammed” “âl en-Nebî” gibi ve benzeri belirli eklerle karşımıza çıkmaktadır. “Peygamber ailesi” düşüncesiyle çerçevelenmiş bu geniş alan içinde, Peygamber ailesinden kimlerin “Ehl-i beyt” olarak kabul edilen bu seçkin kişiler arasına girebileceği hakkındaki görüşler değişmektedir.[1] Bu kavramın büyük bir saygınlık ve şeref taşıması bir yana, onunla ilgili tartışmaya neden olan nokta, kavramın şeref taşıyan yönü değil; bilakis kullanıma başlandığı andan itibaren İslâm’daki liderlik ve iktidar mücadelesinde temel öğeyi ve yönetimin meşruiyetini aramada çok önemli bir unsuru temsil etmesiydi.

Yukarıda söz konusu edilen manayı kazanmaya başladığı dönem olan Emevîler devrinde, “Şîa” genel ismiyle tanınmaya başlayan Ali oğulları ve taraftarları, Ehl-i beyt teriminin sadece Ali ailesini ifade ettiğini ileri sürdüler. Bu anlayış, Şiî kaynakların genel eğilimidir. Bu kaynaklarda çoğu kez terim, genel anlamda Ebû Talib ailesini de içerisine almaktadır. Daha katı olan İsna Aşeriyye Şîası’na göre “Ehl-i beyt”, Hz.Ali, Hz.Peygamber’in kızı olan eşi Fatıma ile bunların torunlarından başka hiç bir kimse değildir.

Abbasîler, iktidara geldikten sonra, büyük ölçüde belirginleşmiş bu görüşle mücadele ettiler. Onlara göre, hangi açıdan bakarlarsa baksınlar, bu terimin manasının Ali-Fatıma çifti ve torunları ile sınırlandırılması hilafetlerinin meşruiyetinin temellerini sarsmakta idi. Onlar, Halîfe Mehdî zamanına kadar yaptıkları gibi iktidarlarının meşruiyetinin, Ali’nin torunu Ebû Haşim’in varisi olmalarına dayandığını söylemiş olsalardı, böyle bir iddia, Ebû Haşim’in Fatıma’nın torunu olmadığı gerekçesiyle sorgulanabilirdi. Ancak onlar, ataları Abbas’ın Peygamber’in amcası olduğunu vurgulayarak hilafetin kendi hakları olduğunu iddia edince, Şiî muhaliflerin cevabı da, Abbas’ın Ehl-i beyt’in kesin ve net anlamı kapsamına girmediği şeklinde oldu.

Terimin sınırlayıcı Şiî yorumuna yönelik Abbasîlerin cevabı “Peygamber ailesi” kapsamını -bizim birazdan belirteceğimiz gibi- Abdulmuttalib’in değişik ailelerini hatta bütün Haşimî boyunu içine alacak şekilde genişletmek suretiyle oldu.

Terimin Sünnî yorumunun tam olarak ne olduğunu net bir şekilde ortaya koymak mümkün değildir. Abbasîlerin uzun süren çabalarına rağmen, Sünnî literatür, Abbasîlerin “aile” kavramına yükledikleri anlamı, teriminin yegane ve hatta temel yorumu olarak benimsememiştir.

Böylece İslâm’daki en sert tartışmanın köşe taşı haline gelen “Ehl-i beyt” terimi önemli bir tekâmüle uğradı.

Bu makalenin amacı, Câhiliyye köklerinden Kur’ân’daki manasına ve İslâm’daki en ince ayrıntılarına kadar bu terimin yorumlarındaki gelişmeleri takip etmektir. Konu hakkında ciddi ve önemli çalışma, I. Goldziher, A. S. Tritton, C. Van Arendok ve R. Paret’in araştırmalarıyla zaten yapılmıştır. Benim katkım, Câhiliyye’deki orijinal manasından İslâm’a geçen bir terimin geçiş problemiyle ilgili biraz daha fazla ayrıntıları açığa kavuşturmaktır. [2]