EVRENİN FİZİKSEL VE METAFİZİKSEL BOYUTUNA İLİŞKİN BİR DENEME -BİR KUR’AN TERİMİNİN BİLİMSEL VE FELSEFÎ AÇILIMI: EMR-

Şahin EFİL

Arapça kökenli bir kelime olan emr, sözlükte iki temel anlamda kullanılmıştır: Birincisi, bir şeyin yapılmasını veya yapılmamasını istemektir; çoğulu evâmirdir.[1] İkincisi, ‘durum’, ‘iş’, ‘olay’, ‘buyruk’, ‘konum’dur; çoğulu umûrdur.[2] Emr kelimesi, bu anlamıyla Kur’an’da yaygın olarak kullanılmaktadır. Onun Fıkıh Usulü ile siyasal alanda nasıl kullanıldığı ve ne anlama geldiği konumuzun dışında kalmaktadır.[3] Emr kelimesinin yukarıda dile getirilen iki temel anlamı yanında, bu iki anlama bağlı olarak bir nevi “alt anlamlar” şeklinde yorumlayabileceğimiz başka anlamları da vardır.[4]

İşte emr kelimesinin konumuzla daha çok ilgili gözüken ve ön plana çıkan anlamlarından birisi “fiziksel yasa”dır. Buna göre, bazı Kur’an yorumcuları söz konusu kelimeyi daha ziyade bu şekilde yorumlamaktadır. Örneğin, Muhammed Esed’e göre, Talak Sûresi’nin 12. ayetinde geçen yetenezzelu fiili, emr ismiyle birlikte kullanıldığında “Allah’ın kesintisiz yaratıcı faaliyetini”[5] ifade etmektedir. Süleyman Ateş de emr kelimesi hakkında benzer bir yorumu benimsemektedir.[6] Fazlur Rahman ise, bu konuda daha geniş bir anlam örgüsünü karşımıza çıkarmaktadır. Ona göre emr, “düzen”, “düzenlilik” ve “buyruk” anlamlarıyla birlikte, evren ve içindekiler yaratılır yaratılmaz onlara iletilen varlık kanununun adıdır.[7] Dolayısıyla emr, gerek evren, gerekse onun içindeki herhangi bir nesne, varlık kazanır kazanmaz, onlara kendilerine özgü temel özellikler veya davranış yasaları vermenin asıl adıdır. Nitekim, bir ayette bu gerçeğe şu şekilde işaret edilmektedir: “Allah, her şeyi yarattı onlara şekil verdi ve aynı zamanda onlara imkan, ölçü ve kendilerine has nitelik verip yönlerini gösterdi.”[8] Fazlur Rahman’ın bu kelime ile ilgili olarak yapmış olduğu tanımlama veya yorum, diğerlerine göre daha sistematik ve ikna edici gözükmektedir. Çünkü ona göre, “Kur’an’da yer alan bütün terimlerden, evrenin ilahî mahiyeti hakkında en temelli, kapsamlı ve de açıklayıcı olanı ... ‘emr’ terimidir.”[9] Öyle görünüyor ki, bu kelime, buradaki anlamıyla zengin bir dini, felsefî ve bilimsel açılımı beraberinde getirmektedir. Bilim ve felsefe ile az çok haşır neşir olmuş her insanın bildiği üzere, fiziksel yasa, kozmos, rastlantı, amaç, anlam ve değer gibi emr kavramı ile şu veya bu şekilde ilgili gözüken kavramlar, hem bilimsel, hem de dinî ve felsefî içerikli kavramlardır.