KUR’AN’IN GÜZELLİK FENOMENİNE YAKLAŞIMI

İbrahim Hilmi KARSLI

Estetik, felsefenin güzelliği konu edinen bir dalıdır. İlgi alanına tabiat ve sanat eserleri girdiği gibi, ilk dönemlerden itibaren günümüze değin, metafizikle de irtibatı kurulmuştur[1]. Konusunu teşkil eden güzelliğin mahiyetiyle ilgili değişik tarifler yapılmıştır. Bu tariflerde, güzelliğin belirlenmesinde, kullanışlılık, fayda[2], oran, simetri, düzen, ahenk[3], zevk, düzgünlük, parçaların birbiri ile uyumu[4], çeşitliliğin oluşturduğu bütünlük gibi değişik kıstaslara yer verilmiştir. Kıstasların farklılığı, bu konuda düşünür ve filozofların yaptığı tariflerin çeşitliliğinin doğal bir sonucu olarak ortaya çıkmaktadır[5]. Ancak belirtmek gerekir ki, entelektüel sahada bütün bu farklı tanımlamalara rağmen, insanın evrene ve eşyaya bakışında, güzellik-çirkinlik şeklindeki kategorik yaklaşım daima var olmuş; ve var olmaya da devam edecektir. Çünkü çirkinlik yanında güzellik perspektifi de, insan doğasının ayrılmaz parçasını oluşturmaktadır. Dolayısıyla ürettiği sanat ürünleri ile insanın güzeli arayışı, geçmişte olduğu gibi, bundan sonra da devam edecektir. Bu bağlamda güzellik objesinin algılanmasında bir çeşit izafilikten söz edilse de, güzellik duygusunun, bütün insanlar tarafından paylaşılan varoluşsal objektif bir boyuta işaret ettiği açıktır. Başka bir ifadeyle, insanların estetik nesne karşısında “güzel” diyerek yargıda bulunmalarına sebep olan ortak bir “güzellik algısı”na sahip oldukları da inkâr edilemez bir gerçektir.

İnsan tarihi boyunca, sadece evrende mevcut güzellik objeleri karşısında beğenisini ortaya koymamış; ürettiği sanat eserleri yoluyla da sürekli güzelliğin izini sürmüştür. Hatta insanın bu evrendeki serüvenini, bir anlamda onun güzelliği, hem ahlâkî eylemlerinde, hem de varlık ve eşyada arama veya keşfetme çabası olarak değerlendirebiliriz. Dolayısıyla insanın fıtri bütünlüğünü dikkate alan Kur’an’ın, onun güzelliğe karşı olan söz konusu varoluşsal duyarlılığını, hatta tutkunluğunu göz ardı etmesi düşünülemezdi. Zaten Kur’an, kelâmını “sözlerin en güzeli”[6] şeklinde tanımlamak suretiyle, insandaki estetik duygunun ne derece köklü olduğunu açıkça ortaya koymuştur. Böylece bir anlamda insana, çıkmış olduğu “güzel”i arama yolculuğunda, söz sanatının bütün zarafet ve inceliklerini sergilemek suretiyle örnek olmayı da göstermiştir[7].

İfade ettiğimiz şekilde, Kur’an daha ilk ayetlerinden itibaren mesajını insanlara ulaştırmada, kelâm güzelliğini bir metot olarak kullanmıştır. Bunun da ötesinde, sahip olduğu dil ve üslup güzelliğini, ilahî kaynağa dayalı oluşunun temel delili olarak ilan etmiştir. Bu açıdan baktığımızda, edebi güzellik, bildiğimiz kadarıyla tarihte ilk defa kutsal kelâmın ilâhî oluşunun belirleyici referansı olmuştur. Dolayısıyla başka her hangi bir temellendirmeye gitmeksizin, Kur’an’ın estetik konusundaki yaklaşımını ortaya koymak açısından sadece bu tutumu yeterli görülmelidir. Ancak söz güzelliğini, insanlara ulaşma metodunun ayrılmaz bir parçası olarak gören ilâhî kelâmın, elbette kendi amaç ve üslubuna uygun bir şekilde, güzellik fenomenine ilişkin bazı ima ve işaretlerde de bulunmalıydı. Şüphesiz ki, bu ima ve işaretler Kur’an’ın bu konudaki tasavvurunun temel referanslarını oluşturmakta idi. İşte bu makale ile, bir taraftan Kur’an’ın günah-sevap, iyi-kötü, hak-batıl gibi bakış açıları yanında, varlık ve olaylara güzel-çirkin açısından da baktığını ortaya koymak; diğer taraftan da, ortaya koyduğu güzellik tasavvurunun içerik ve sınırları hakkında derli toplu bir bilgi verilmesi amaçlanmıştır.