HADİSLERİN KAYNAK DEĞERİNİ TESPİTTE İÇTİHAT TARTIŞMALARI: TARİHSEL BİR PERSPEKTİF

Habil NAZLIGÜL

Rivayet ve rivayet ilimleriyle ilgili olarak ilk asırlarda sergilenen yoğun çabalar, müteakip asırlarda da aynı yoğunlukta ve çeşitlenerek devam etmiştir. Kütüb-i Sitte asrından sonra hadis ve hadis ilimlerindeki çabalar bir müddet daha devam etse de artık eski canlılığını ve kitlesel bir çaba olma özelliğini yitirmiştir. Üçüncü asırdan sonra sünnet-hadis ayrımının da ortadan kalkmaya, rivayetlerin sünneti ifade etmeye başladığı ve onun ana kaynaklarından biri haline geldiği görülür.[1]

Sünnetin kısmen de olsa rivayete dönüşmesi, diğer bir deyişle hadisleşmesi onun formel hale gelmesini sağlamış; kaynağını araştırmak, geriye doğru takip etmek, geçirdiği aşamaları izlemek ve denetlemek kolaylaşmıştır. Hadisleşmeyle birlikte, sünni anlayışın dogma haline dönüştüğü, bu durumun sünnete zarar verdiği ve eski canlılığını kaybettirdiği de iddia olunmuştur.[2] Bu aşamadan sonra hadis düzenli öğrenim ve öğretimin konusu haline gelmiştir. Düzenli öğretimde ders kitaplarına ve benzeri ders notlarına ihtiyaç duyulması bu yöndeki üretimin, yani hadis çalışmalarının çoğalmasının nedenlerinden birini oluşturmuştur.

Temelini bireysel veya kitlesel çaba ve içtihatların oluşturduğu bu faaliyetler daha sonraları yavaşlamış, özellikle Kütüb-i Sitte edebiyatının oluşmasından sonra orijinal hadis çalışmalarının yerini önceki çalışmalar üzerine yapılan şerh, tehzib ve ihtisar cinsinden muhtelif çalışmalar almıştır.[3] Hadislerin anlaşılmasında kendi zamanlarında çok önemli işlevler görmüş olan şerh edebiyatının, halen istifade edilmesi ve çok yönlü olarak işlenmesi gereken önemli bir kültür hazinesi olduğu bir gerçektir. Ancak bunların üzerine dayandıkları asıllar gibi orijinal ve ıstılah anlamıyla içtihat ürünü olmadığı; asıllarının belli bir zamandaki yorumu olduğu açıktır.

Hadis alanındaki yoğun çalışmalar tarihi süreçte belirli bir doygunluk düzeyine ulaştığında tabiî olarak durgunlaşmıştır. Rivayetlerin çoğu eserlerde bir araya getirilip haklarında yeterli araştırmalar yapıldığında durgunluk daha da derinleşmiştir. Bu aşamada bazı hadisçiler, önceki dönemlerde araştırma konusu yapılmamış rivayetler hakkında yeni bir hüküm verme imkanı kalmadığını ifade etmeye, hadiste içtihat kapısının kapandığını açıkça söylemeye başlamışlardır. Ele alacağımız gibi bu kanaate itirazlar zayıf kalmış son asırlara kadar fazla taraftar bulamamıştır.