Marife Online - Araştırma Notları

Ebû Abdillah, Muhammed b. Ali b. el-Hasen b. Bişr daha çok el-Hakîm et-Tirmizî lakap ve nispetiyle meşhur olmuştur[1]. Onun geride bıraktığı eserler incelendiğinde, müfessir, muhaddis, fakîh, mütekellim, sûfî, mütefekkir, dilci, müctehid gibi çok yönlü bir âlim olduğu görülmektedir.

Hakîm’in hayatının son dönemi hariç, dışa dönük yönü ile ruhi yönüne ait kısa bilgiler verdiği Büdüvvü (Bed’ü) Şe’n adlı bir risalesi bulunmaktadır. Bu küçük risale, bilebildiğimiz kadarıyla ilk tafsilâtlı sûfî otobiyografisidir. Ancak bu risaleye rağmen, pek çok âlim gibi onun hayatı hakkında da etraflı bilgi bulunmamaktadır. Biyografisinden bahseden kaynaklar, genellikle Sülemî’nin verdiği birkaç satır bilgi ile bazı sözlerini vermekten öteye geçmemektedir. Bundan başka Radtke, sakin bir hayatı olmayan Hakîm’in 65 yaşındayken 6 çocuğunun olduğunu tespit etmiştir[2].

Kaynaklarda doğum tarihi hakkında bilgi verilmeyen Hakîm’in h. III. asrın başlarında doğduğu tahmin edilmektedir. Onun vefat tarihi hakkında ise, h. 255-320 arasında değişen birbirinden farklı tarihler verilmektedir. Hakîm hakkında, al-Hakîm at-Tirmidî isimli doktora tezi hazırlayan Radtke[3], Tirmizî’nin Hayatı kısmında (s.1-38) hayatıyla ilgili mevzuları tafsilatlı bir şekilde ele almaktadır. Radtke, Avrupa’da yapılan çalışmalarda muhtemel vefat tarihi olarak verilen 285/898 tarihinin temel hiçbir kaynakça doğrulanmadığını ifade ettikten[4] sonra, hem Hakîm’in kendi eserlerinden, hem de tabakat kitaplarından faydalanarak kronolojisini ortaya koymaya çalışmıştır. O, İbn Hacer’den Tirmizî’nin 285/898 tarihinde Nîsabur’a gelip hadis dersi verdiğini, 318/930’da el-Enbârî’nin ondan hadis dinlediğini ve bunun doğal sonucu olarak 90 yaşlarında yaklaşık 320/932 yılında vefat ettiği[5] bilgisini naklederek, bu habere göre, onun bu tarihlerde vefat etmiş olması gerektiğini bildirmektedir[6].

[1] Hal tercümesi için bkz. Hakîm Tirmizî, Büdüvvü Şe'ni Ebî Abdillah, thk. Osman İsmail Yahya, Beyrut 1965, (Hatmü'l-Evliyâ içinde), s. 14-32; Büdüvvü Şe'ni Ebî Abdillah, thk. Muhammad Halid Mesud, (al-Hakîm al-Tirmidhî’s Buduww Sha’n), Islamic Studies, (1965) IV:3, s. 315-343; Büdüvvü Şe'ni Ebî Abdillah, Almanca çev. ve dipnot ilavelerle haz. Bernd Radtke, (Tirmidiana Minora), Oriens, 34 (1994), s. 242-298; Büdüvvü Şe'ni Ebî Abdillah, İngilizce çev. ve dipnot ilavelerle haz. Radtke, Bernd and O’Kane, John, (Bad’ Sha’n Ebî Abdillah Muhammed al-Hakîm at-Tirmidhî), (The Concept of Sainthood in Islamic Mysticism içinde), 1996 Curzon Pres. s. 15-36; Kitâbu’l-Akl ve’l-Hevâ’ thk. Ahmed Subhi Furat, (al-Hakîm at-Tirmizî ve Kitâb al-Aql wa’l-Hawâ Risâlesi), Şarkiyat Mecmuası, İstanbul 1964, (thk. muk.), c. V, s. 95-118; Kitâbu Hatmi'l-Evliyâ, thk. Osman İsmail Yahya, Beyrut 1965, (thk. muk.), s. 8-12, 33-92; Sülemî, Ebû Abdirrahman, Tabakâtü’s-Sûfiyye, thk. Nureddin Şerîbe, Mısır 1969, s. 217-220, Ebû Nuaym, el-İsfehânî, Hılyetü’l-Evliya ve Tabakâtü’l-Esfiya, Beyrut 1405, X/233-235; Hucvirî, Ali b. Osman, Keşfü’l-Mahcûb:Hakikat Bilgisi, çev. Süleyman Uludağ, İstanbul 1982, s. 178-179, 244; İbnü’l-Cevzî, Ebû’l-Ferec, Sıfatü’s-Safve, thk. Mahmud Fâhûrî-Muhammed Ravvâs Kal’acî, Beyrut 1979, IV/167-168; Attar, Feridüddin, Tezkiratü’l-Evliyâ, çev. Süleyman Uludağ, Bursa 1984, s. 558-567; Zehebî, Şemsüddîn, Siyeru A’lâmi’n-Nübelâ, thk. Şuayb el- Arnaût-Muhammed Nuaym el-Arkasûsî, Beyrut 1981-1985, XIII/439-442; Tezkiratü’l-Huffâz, thk. Abdurrahman b. Yahya el-Muallimî, Beyrut 1374, II/645; Sübkî, Tâcüddîn, Tabakâtü’ş-Şâfiiyye el-Kübrâ, thk. Mahmud Muhammed et-Tanâhî-Abdulfettah Muhammed el-Hılv, ts. yy. II/245-246; İbn Hacer el-Askalânî, Lisânü’l-Mîzân, Beyrut 1971, V/308-310; Molla Câmî, Nefâhâtu’l-Üns, çev. Kamil Candoğan-Sefer Malak, İstanbul, 1971, s. 181-182; Furat, Ahmed Subhi, Tirmizî Abû Abdillah, İslam Ansiklopedisi, (MEB), I. bs. İstanbul, 1974, XII/I s. 386-388; Radtke, Bernd, al-Hakîm at-Tirmidî (Ein islamischer Theosoph des 3./9.Jahrhundert), Freiburg 1980, s. 1-38.

[2] Bkz. Radtke, al-Hakîm at-Tirmidî, s. 16, (Hakîm Tirmizî, Mecmû‘a, Leipzig nr. 212, vrk. 168/a’dan naklen).

[3] Halen Utrecht Üniversitesi’nde (Hollanda) görev yapan Alman asıllı Prof. Dr. Bernd Radtke’nin yaklaşık 35 yılını diğer bir ifadeyle akademik yaşamının büyük bir kısmını Hakîm Tirmizî’ye ayırdığı dikkati çekmektedir. Hakîm ile ilgili pek çok araştırmaya imza atan Radtke’nin hemen hemen her çalışmasında ona değindiği görülmektedir. O, 1974’de tamamladığı doktora tezini, Lübnan ve Mısır’da yaptığı araştırmalardan sonra tekrar gözden geçirerek 1980’de yayımlamıştır.

[4] Bkz. Radtke, al-Hakîm at-Tirmidî, s.16; Radtke, Bernd, Der Mystiker al-Hakîm at-Tirmidî, Der Islam 57 (1980), s. 238.

[5] Bkz. İbn Hacer, Lisân, V/310.

[6] Geniş bilgi için bkz. Radtke, al-Hakîm at-Tirmidî, s. 16-18.