Burada, tarihî materyalizmin pratik sahada ulaştığı müfrit hedefleri şimdilik bir tarafa bırakarak manevî kıymetleri kendi mevzularına göre izah tecrübelerini gözden geçirelim.

Marx, muhtelif eserlerinde dinin materyalist izahını yapmaya çalışıyor. Aynı gözle menşeini, inkişafını ve kendi rivayetine göre yıkılışını anlatıyor. Ona göre, «din halkın afyonudur. Dinin tenkidi her türlü tenkidin ilk şartıdır. İnsan dini yapar, din insanı yapmaz. O, insanî varlığın fantastik tahakkukudur. Dinin kalkması onun hakiki saadetinin icabıdır. Mavera’nın hakikati ortadan kalktıktan sonra, tarihin en büyük işi yeryüzünün hakikatini kurmaktır. Bu sûretle ahiretin tenkidi yeryüzünün tenkidi halini alır. Dinin tenkidi hukukun ve siyasetin tenkidine istihale eder.» (Contribution â la critique de la philosophie du droit de Hegel (1844).

«Din, insanı ruhen fakirleştirir. Bilâkis kültür kuvvetlendikçe din zayıf düşer. (Engels, La situation de l'Angletetre, 1844) - «dini, hâkim olan istihsal ve mübadele tarzına nazaran izah etmelidir.» (Marx-Engels, Ideologie allemande, 1846) «Dini tetkik için mevcut yegâne ilmî usûl materyalist usûldür.» (Marx, Capital) çünkü varlık şuuru tayin eder; iktisadî altyapı ideolojik üst yapıların ve bu meyanda dinin de temelidir (K. M., Contr. â la critique d'ec. politique).

«Dinin preistorik zengin bir muhtevası vardır. Din menfi bir ekonomik temele dayanır.» (M. E., Etudes phil.) -«Muvazenesiz olan insanın tembellik şuurudur. (M. Manuscrit econ. et phil. 1844)

Marx’ın ve tilmizi (öğrencisi) Engels’in din hakkında muhtelif kitaplarında ileri sürdükleri bu fikirler onları takip edenler tarafından daima vecizeler gibi kabul edilmiş ve mahdut etnolojik verileri bu sûretle tefsire çalışmıştır. Fakat, bu cüretli iddialar her iki müellif tarafından bütün devirler ve kavimlerin dinlerine ait yapılmış hiçbir esaslı tetkike dayanmadığı için bir nevi prejugé (önyargı) mahiyetinde kalmıştır. Bu iddialar «sırf din aleyhinde olmak» ve onu kötülemek gayesiyle yapıldığı için objektif ve ilmî karakterden tamamen mahrumdur. İlerde bu fikirlerin nasıl tekzip edildiğine tekrar döneceğiz.^[1]