Hicret’in I. asrının sonlarında Mu’tezile ile başlayan ve süren kelâm geleneği içerisinde III./IX. asırda Küllâbiyye ile Sünnî kelâm ortaya çıktı. IV./X. asırda ise Eş’arî ve Mâturîdî Sünnî kelâm okulları sahnedeki yerlerini aldılar. V./ XI. asra gelindiğinde Eş‘arî ekolünde Bâkıllânî (403/1013), Ebû İshak İsferâyînî (418/1027), Abdulkâhir Bağdâdî (429/1037), Cüveynî (478/1085) gibi, Mâturîdî ekolünde ise Pezdevî (493/1099) ve Ebü’l-Muîn Nesefî (508/1115) gibi mezhep içerisinde sistematik eserler vücuda getiren büyük simalar yetişti. Diğer yandan aynı zaman dilimi içerisinde Kâdî Abdulcebbâr el-Hemedânî (415/1025) Mu’tezile’nin, inkıraz döneminin arefesindeki son büyük temsilcisiydi.

Gazzâlî’ye (505/1111) kadar Eş‘arî kelâmının, muhalifleri olan Mu‘tezile kelamcılarının ortaya koyduğu konular ve kavramlara odaklandığı görülmüştür. Bu durumda temel tartışma konuları, zât, cevher-araz, cisim gibi somut; hudûs-kıdem, teşbih, hilâfeyn ve misleyn gibi soyut kavramlar etrafında döner.[1] Bu dönemin başlıca istidlâl metotları, görünür alemden hareketle bir takım ortak illetler tesbit ederek görünmeyen âleme ilişkin hükümler çıkarma anlamına gelen “gâibi şâhide kıyas”, delilin geçersizliği ile medlûlun de geçersiz olacağını ifade eden “in’ikâs-ı edille” ve bir hükmün aslına illet olabilecek hususları alıp, diğerlerini dışarıda bırakmak şeklinde tanımlanabilecek “sebr ve taksîm”dir.