Marife Online - Makaleler

Genel olarak nağmeler ve nağmeleri daha güzel hale getiren her türlü çalışmayı kapsayan bir sanat[1] olarak tanımlanan müziğin tarihi insanlığın tarihi kadar eskidir. Varolduğu günden bugüne ne kendisinden büsbütün vazgeçilebilmiş, ne de bütünüyle kabullenilebilmiş bir konudur müzik. Her zaman ve her ortamda güncelliğini korumuş, birçok tartışmaya konu teşkil etmiş, lehte ya da aleyhte hakkında çok şey söylenmiştir.

Kaynağı itibariyle müziğin iletişim ihtiyacından doğduğu[2], Allah tarafından özel bir öğreti olduğu[3]; “bezm-i elest” hatırası[4], kainattaki ahengin sezgisi[5]; yaratılıştan var olduğu[6], fiziksel bir olay olduğu[7], filozofların bir buluşu[8], efsundan doğduğu[9], yakarış ihtiyacından kaynaklandığı[10], zevk ve eğlence ihtiyacından doğduğu[11], göklerin ve göklerdeki meleklerin sanatı olduğu[12] vs. gibi birçok teori ileri sürülmüştür.

İnsanların ruh yapıları üzerindeki etkilerine dair de lehte ya da aleyhte buna benzer birçok yorum yapılmıştır. Lehinde olarak, ahlâkî şahsiyetin müzikle olgunlaşacağı[13], müziğin insan zihnini geliştirip onda bir yaratma gücü oluşturacağı[14], aşkı doğurduğu[15], insanı güzellik sevgisine götürdüğü[16], dilin kemal, dinin ahlak, müziğin de ulûhiyet sembolü olduğu[17], müziğin âşıkların gıdası olduğu[18], ruhun gıdası olduğu[19], hikmete dair bir fen olduğu[20], mûsikî makamlarından her birinin nice derde devâ, nice hastalıklara şifa, nice tabiata safâ, nice kalbe cilâ ve nice ruha gıda olduğu[21] gibi görüşler ileri sürülürken; aleyhinde olarak müziğin zinanın büyüsü olduğu[22], utanma duygusunu azaltıp, şehveti artırıp, şahsiyeti yıktığı, içkinin yerini tutarak onun yaptığını yaptırdığı...[23], günahların öncülerinden birisi olduğu[24], şarabın beden, müziğin de ruh olarak kabul edilmesi halinde, keyif ve eğlencenin bunlardan fışkırdığı ve bunların keyif ve eğlenceye kaynaklık eden bir menba suyu olduğu[25] gibi bir çok görüş ileri sürülmüştür.

İnsanlar bir yandan müzik faydalı mıdır, zararlı mıdır sorularını sorup, hararetli tartışmalara girerken diğer yandan müziği sağlıktan eğlenceye, savaştan kutlama ve ağıtlara kadar hayatın her alanında etkin bir şekilde kullanmaya devam ediyorlardı.. Özellikle Davud (a.s.) ve Lokman-ı Hakîm'in müzikle hastaları tedavi ettikleri[26], Eski Yunan'da[27] ve İslâm tarihinin çeşitli dönemlerinde bu alanda özel hastanalerin kurulduğu[28] ve günümüzde dahi bu uygulamaların daha ileri seviyelerde icra edildiği[29], ilgili kaynakların hemen bütününde yazılıp çiziliyordu.

Tarih boyu hayatın hemen her alanında icra edilen müzik, icra şekli ve muhtevasına göre askerî müzik (marş), dînî mûsikî, eğlence müziği, dinlenme müziği vb. bir çok kısımlara ayrılmıştır. Ne var ki kaynaklarda yer alan bilgilere bakıldığında bu müziklerden eğlence müziği ve dînî mûsikînin dışında kalanların genelde kabul gördüğü, müziği bütünüyle zararlı görüp reddedenlerin dahi bu çeşit müzikler hakkında olumlu görüş belirtmekten geri durmadıkları görülecektir. Dolayısıyla tarihte müzik tartışmalarının esasen dînî mûsikî ile eğlence müziği üzerinde yoğunlaştığı farkedilecektir. İnsanlık tarihinin bir parçası olarak İslâm tarihinde de müzik bu kabul ve redler arasında gidip gelmiş, hakkında bir çok yorum yapılmış ve eserler telif edilmiştir. Bu yorum ve eserlerde de tartışmaların genelde dînî mûsikî ile eğlence müziği üzerinde yoğunlaştığı görülmektedir.

Bu makalede, müzik hakkında İslâm kaynaklarında yer alan tartışmalar özetle aktarılmaya çalışılacaktır.

[1] Fârâbî, Kitabu'l-Mûsîka'l-Kebîr, (Nşr., Eckhard Neubauer), Institute for the History of Arabic-Islâmic Science, Frankfurt, 1998, s., 8-9.

[2] İbn Abdi Rabbih, el-Ikdu'l-Ferîd, Mısır, 1321, III, 188.

[3] Kuşeyrî, Risâle, Mısır, 1959, s. 168, 170; Katip Çelebi, Keşfuzzunûn, İst., 1972, II, 1902-1903; Fethullah eş-Şirvânî, Mecelletü'l-Mûsîkâ, (Nşr: Fuad Sezgin) Frankfurt, 1986, s., 20-26; Ladikli Mehmet Çelebi, Zeynü'l-Elhân, İst. Ünv. Ktp., Yzm., 4380, vr., 126a-127a;.

[4] Kuşeyrî, Risâle, s. 168; Gölpınarlı, Abdülbaki, Mesnevî ve Şerhi, Ank., 1985, IV, 115-116.

[5] Fethullah Şirvânî, Mecelletü’l-Mûsîkâ, s., 26-27; Ladikli, Zeynü'l-Elhân, vr., 126a-127a; Hermetica, II, 464'den naklen Çetinkaya, Yalçın, İhvân-ı Safâ'da Müzik Düşüncesi, İst., 1995, s. 44; Gölpınarlı, Mesnevi ve Şerhi, IV, 115-116; Erzurumlu İbrahim Hakkı, Marifetnâme, (Hzr. M. Faruk Meyan), İst., 1997, I, 181-182.

[6] Arel, Hüseyin Saadettin, Müzik Tarihi Notları, (Haz., H.Güngör, İ. Bağcılar; Basılmamış Ders Notları) Süleymaniye Ktp., Şerif Muhyiddin Targan Bağışı, nr., 478, s., 4.

[7] Senâ, Cemil, “Fârâbî” md., Filozoflar Ansiklopedisi, İst., 1975, II, 103-104.

[8] Arel, Müzik Tarihi, s. 4.

[9] Arel, Müzik Tarihi, s. 3-4.

[10] Yiğitbaş, M. Sadık, Dil, Din ve Mûsiki, (Giriş Yazısı), İst., 1968, s., 16.

[11] İbn Ebiddünyâ, Zemmü'l-Melâhî, Beyrut, 1993, s. 75; Beyhakî, Şuabu'l-Îmân, Beyrut, 1410, 5107, 5018; Gazzâlî, İhyâ-u Ulûmiddîn, İst., 1985, VI, 167; İbn Haldun, Mukaddime, İst., 1990, II, 432, 437; Arel, Müzik Tarihi, s. 4; Philip Hitti, Siyasi ve Kültürel İslâm Tarihi, (Çev. Salih Tuğ), İst., 1980, II, 422.

[12] Ataman, Ahmed Muhtar, Mûsîkî Tarihi, İst., 1928, II, 35

[13] Konfüçyüs, Seçme Konuşmalar, İst., 1997, s., 73.

[14] Aristoteles, Politika, (Çev. Mete Tuncay), İst., 1975, s., 240-241

[15]Ataman, Musiki Tarihi, II, 35.

[16] Eflâtun, Devlet, (Çev., Sabahaddin Eyüboğlu, M.Ali Cimcoz), İst., 1958, s., 146

[17] Yiğitbaş, Din, Dil ve Mûsiki, s., 2

[18] Gölpınarlı, Mesnevî ve Şerhi, IV, 116.

[19] Kalender, Ruhi, “Ruh Hastalıkları Tedavisinde Musiki”, AÜİF Dergisi, 1989, sy. XXXI, s., 278-279.

[20] Yusuf Nâbî, Hayriye, Süleymaniye Ktp., Hacı Mahmut Efendi, 3693, vr., 24b-25a.

[21] Erzurumlu İbrahim Hakkı, Marifetnâme, I, 182.

[22] İbn Ebiddünya, Zemmü’l-Melâhî, s., 74; Gazzâlî, İhyâ, VI, 167

[23] İbn Ebiddünya, a.g.e., s., 75; Beyhakî, Şuab, 5108; Gazzâlî, İhyâ, VI, 167

[24] Beyhakî, Şuab, 5106, 5109; Gazzâlî, İhyâ, VI, 167

[25] Hitti, İslâmTarihi, II, 422

[26] Kalender, a.g.m., s. 274.

[27] Kalender, a.g.m., s. 275.

[28] Kalender, a.g.m., 277-279.

[29] Kalender, a.g.m., 277-278.