Bu çalışmada özellikle sünnî sûfî ekoller ve itikadî alanda geçirdikleri dönemler incelenecektir. Ekollerin isimlendirilmesinde Fahreddin er-Razî’nin (ö.606/1210) tasnifi esas alınmıştır. İtikadî safhalar hususunda ise bütün tasavvufî eserler değil, itikadî alanda eser vermiş veya eserlerinin başında itikadî görüşlerini belirtmiş olan sûfîlerin görüşleri gözden geçirilmiştir.

Giriş

Hz. Peygamber, Sahâbe ve Tabiîn dönemlerinde rastlanmayan “sûfî” kelimesinin ortaya çıkış tarihi belirsiz olmakla birlikte, genel kanaat, hicrî ikinci asırdan itibaren yaygınlık kazandığı şeklindedir.[1] Aynı belirsizlik, söz konusu kelimenin menşei için de geçerlidir. Sûfîliğin dışarıdan etkilenme ile meydana geldiğini iddia edenler, kelimenin menşeini dışarıda; bu hareketin İslâm toplumu içinde, İslâm’ın temel kaynaklarından çıkarılan yorumlarla oluştuğunu iddia edenler ise, içeride aramaktadırlar.[2]

İlk dönem sûfîler, ibadet ve zühd ile uğraşan, “zâhid, âbid, nâsik” diye nitelenen kimselerdi. Bu dönem sûfîlerinden bahsedildiğinde bu özellikte şahıslar anlaşılıyor veya kastediliyordu. Sûfîlik bu devirde doğal ve sade bir görüntü sergiliyor, güzel ahlak ve dindarlık olarak görülüyordu.[3]

Dînî ilimlerin bağımsızlığını kazanması, farklı öğretim metotlarının gelişmesi, buna paralel olarak bilgi birikimi ve çeşitliliğinin ortaya çıkması, diğer disiplinlerde olduğu gibi yabancı kültür ve bilimin etkisiyle tasavvufî alanda da yeni arayışların ve farklı yaklaşımların oluşumuna zemin hazırladı. Sûfîler, tekkelerle birlikte, yerleşik öğretim ve eğitim mekanlarına kavuştular, ardından kendi usûl ve eğitim metodlarını tesbite başladılar. Bu gelişmeler, tasavvufun hem farklı yönlerini hem de diğer ilim dallarına alternatif olmasını gündeme getirdi. Diğer bir ifade ile tasavvuf ilmi kendine özgü esaslar ile diğer ilimlerden farkını ortaya koyarken, aynı zamanda onların dengi ve alternatifi bir ilim dalı olduğunu da göstermiş oldu...