ARAP OLMAYAN MÜHTEDİLERİN ERKEN DÖNEM İSLÂM HUKÛKU’NUN GELİŞMESİNDEKİ ROLÜ

Harald MOTZKI - Çeviren: Mustafa ÖZTÜRK

Batılı araştırma geleneği İslâm Hukuku’nun oluşum safhasında Arap olmayan ulemânın oynadığı role büyük bir önem atfetmektedir. Bu düşünce tenkit edilebilir. Hicrî beşinci (mîlâdî on birinci) asırda önemli fıkıh âlimleri hakkında telif edilen tabakat türü bir eserden alınan bir örneklemede hakiki Araplar büyük çoğunluğu oluşturmaktadır. Arap olmayan âlimlerin dörtte üçü ise doğu kökenli ve eski Sasani İmparatorluğu’na ait bölgelerden gelmektedirler. Sadece çok az ulemânın açık bir şekilde hıristiyan veya yahudi kökenli olduğu görülmektedir. Bu sonuç Arap asıllı olmayan fukahânın, kendi kökenlerine ait hukuk sisteminden -Roma, Roma eyâlet hukuku ve yahudi hukuku- ilk devir İslâm Hukuku’na çözümler getirdikleri faraziyesini teyit etmez.

Giriş

Ebû İshâk Şîrâzî’nin hicrî beşinci asırda (mîlâdî, onbirinci asır) müslüman hukukçular hakkında yazılmış bir biyografik eser olan Tabakâtu’l-fukahâ’sında aşağıdaki şu söz bulunmaktadır: “Abâdile öldüğünde -Abdullah b. Abbas, Abdullah b. Zübeyr, Abdullah b. Ömer ve Abdullah b. Amr b. el-As- bütün beldelerde fıkıh bilgisi mevâlîye (Arap kökenli olmayan müslümanlar) intikal etti. Mekke fakîhi Atâ, Yemeninki Tâvûs, Yemâme’ninki Yahya b. Ebî Kesîr, Basra’nınki Hasan el-Basrî, Kûfe’ninki, İbrahim en-Nehaî, Surîye’ninki Mekhûl, Horasan’ınki Atâ el-Horâsânî’dir. Tek istisna ise Medîne’dir. Allah Teâlâ bu şehre Kureyş kabîlesinden meşhur fakih Saîd b. el-Müseyyeb isimli bir zâtı nasip etmiştir.[1]

Bu ifade Hz. Peygamber’den sonraki ilk nesilde çoğunlukla fıkıh öğretiminin Arapların elinde olduğunu ancak hemen ikinci nesilde, yani, İslâm’ın ilk asrının ikinci yarısında (milâdî yedinci asır), söz konusu ilmin İslâm memleketlerinin hemen hemen bütün bölgelerinde Arap kökenli olmayan mühtedilerin eline geçtiğine işaret etmektedir.

Yine mevâlî hakkında yukarıda zikredilen malumat doğruysa, bu durum bazı soruları akla getirmektedir. Bu değişimin sebepleri nelerdir? Mevâlînin söz konusu ilimdeki hâkimiyeti yalnız kısa bir dönem midir yoksa bu olgu devam etmiş midir? Arap olmayan unsurlar nerelidir? Beraberlerinde nasıl bir kültür getirmişlerdir? Onların İslâm fıkhına ne tür etkileri olmuştur?

Batılı araştırmacılar on dokuzuncu asrın ikinci yarısından beri bu meselelerle ilgilenmektedirler. Paul de Lagarde 1866’da yazdığı eserde önde gelen müslüman âlimler arasında Sâmî kökenli hiç bir kimsenin bulunmadığını belirtmektedir.[2] Alfred Von Kremer ise bu konuda “Öyle görülüyor ki bu ilmî çalışmalar (kıraât, tefsir, hadis rivâyeti ve fıkh) ilk iki asırda ağırlıklı olarak mevâlî tarafından yürütülmüştür”[3] diyerek meseleye biraz daha ihtiyatlı yaklaşmaktadır. Bu hükme, bazı Arapların ilimle meşgul olduklarını kabul eden ancak onların çok azının başarılı olduğunu düşünen Goldziher de katılmaktadır.[4] Müslüman ulemâ içerisinde Arap olmayan âlimlerin sayısal üstünlüklerine kanaat getiren Goldziher, bu mesele hakkında yapılacak istatistiki bir çalışmanın mezkur iddiayı ispat edebileceğini öngörmektedir.[5]

Goldziher’in önerdiği gibi bir istatistiki araştırmaya şu ana kadar teşebbüs edilmemiştir. Muhtemelen buna çok etkin ve son derece saygın olan bu İslâm araştırmacısının otoritesi engel olmuştur. Sebep ne olursa olsun benzer görüşler bugün de tedavüldedir.[6] Son dönem batılı araştırmacıların genel görüşü Patricia Crone tarafından ifade edildiği üzere şöyle özetlenebilir: Ortadoğuyu müslüman Arapların feth etmesinin ardından Arap olmayanların müslüman Arap toplumuyla bir bütünleşme (entegrasyon) süreci başlamıştır. Başlangıçta Arap olmayanlar etnik ön yargıya maruz kalmalarına rağmen eğitimleri, becerileri ve sayılarının çokluğu öyle bir durumdaydı ki hızlı bir şekilde etki makamlarını elde etmişler, ilim dünyasına hâkim olmuşlar ve de İslâm inancının oluşmasında çok önemli bir rol oynamışlardır.[7] Burada altı çizilmesi gereken nokta, fethedilen bölgelerin önceki yerli elitleri, üstün beceri ve kültürlerini yeni Arap efendilerinin hizmetine sunarak, hızlıca müslüman toplum içerisinde asimile edilmiş olmalarıdır. Bu görüş makul gözükmektedir ve ben de yakın zamana kadar bunu benimsemekteydim. Ancak yoğun bir şekilde biyografi (tabakat) litaratürünü okuduktan sonra Arap ulemânın sayısının düşündüğüm kadar az olmadığına kani oldum. Bu izlenimi tahkik etmek maksadıyla konu hakkında bir istatistiki araştırmaya girişmeye karar verdim.