MANTIK, BELÂGAT VE USÛL-Ü FIKIH İLİMLERİ ARASINDA ORTAK BİR KAVRAM OLARAK “DELÂLET”

Mehmet ERDEM - Tahsin DELİÇAY

Klasik disiplenlerden; insan düşüncesinin üretim merkezi olan zihni hatadan korumanın yöntemlerini belirlemeyi amaçlayan Mantık, dilin maksada uygun şekilde kullanımını hedefleyen Belâgat ve dînî metinleri doğru anlama yöntemlerini belirlemeyi gaye edinen Usûl-ü fıkıh ilimleri; birer yöntembilim olma ortak noktasında birleşmelerinin yanında bu üç disiplinin, ele aldıkları bazı konular arasında da bir takım paralellikler görülmektedir. Örneğin Mantık ilminin temelini oluşturan tasavvurat bölümü, Belâgatın bir alt bölümü olan Beyân ilmi ve Usûl-ü fıkıh disiplininin istinbat metotları bölümü anlamlı lafızlar ve delâletleri üzerine bina edilmişlerdir[1]. Dolayısıyla söz konusu üç disiplin temel hareket noktaları açısından da birbirleriyle yakın ilişki içerisindedirler. Bu noktada “delâlet” kavramı Mantık, Belâgat ve Usûl-ü fıkıh disiplinleri arasında ortak ve her üç disiplinin kilit kavramlarından biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Kanaatimizce delâlet kavramı ilk olarak mantık ilminde ıstılâhî anlamda kullanılmış olup, buradan Belâgat ve Usûle geçmiş, geçtiği yeni disiplinlerin özelliklerine göre bir değişime uğramış ve disiplinlerin birinden diğerine geçerken kavramın teknik içeriğinde bir takım farklılık oluşmuştur. Bu duruma özel bir dikkat gösterilmediği zaman, söz konusu kavramın teknik içeriğinde bir belirsizlik ya da en azından bir kargaşa çıkabilmektedir. Bu nedenle delâlet kavramının, adı geçen disiplinlerdeki anlam sınırlarının belirlenmesine ihtiyaç vardır. Biz bu yazıda önce delâlet konusunda genel bir bilgi verecek, daha sonra klasik literatürde “delâlet-i selâse” olarak geçen; lafız-anlam ilişkisinin üç ayrı şeklini klasik Mantık, Belâgat ve Usûl-ü fıkıh disiplinleri açısından inceleyip, kavramın bu disiplinlerdeki anlam sınırını tespit etmeye çalışacağız.