HADÎS TARİKLERİNİ BİR ARADA DEĞERLENDİRMENİN FAYDALARI ÜZERİNE
Yavuz KÖKTAŞ

İslam’ın başlangıcında gerçekleştirilen fetihler ve bir çok ülkenin İslam devleti sınırları içine girmesi sahabenin İslam’ın beşiği olan Mekke ve Medine’den ayrılmalarına ve çeşitli ülkelere dağılarak oralarda yerleşmelerine yol açmıştır. Şüphesiz bütün sahabiler Hz. Peygamber’in söz ve fiillerini yahut dine taalluk eden bilumum meseleleri aynı derecede bilmiyorlardı. İçlerinde Hz. Peygamber hayatta kaldığı müddetçe onun yanından ayrılmayanlar, bir başka ifade ile onunla sohbeti uzun olanlar bulunduğu gibi yanında az kalanlar yahut sohbeti kısa sürenler de vardı. Bu durum, tabii olarak Hz. Peygamber’e ait söz ve fiillerden, bir sahabinin bildiğini diğer sahabinin bilememesi gibi bir netice doğurmuştur.[1]

Bu arada Hz. Peygamber’in irtihalinden sonra ashab arasında hadîs yolculuklarının yapıldığını kaynaklardan öğreniyoruz. Bu yolculukların amacı, Hz. Peygamber hayatta iken ondan bizzat işittikleri ve fakat hafızalarının yanılmasından şüphelendikleri hadîsleri, bilen diğer sahabilerle karşılaştırıp kontrol etmek veya duymadıkları bir hadîsi haber alıp onu ilk işitenden öğrenmek arzusuydu.[2] Hadîslerin muhafaza ve naklinde yazmaktan çok, ezberlemeye önem veren sahabiler, bunu temin maksadıyla müzakereyi teşvik ediyordu. Ancak bu dönemde müzakerenin gayesi, hicrî ikinci ve üçüncü asırlarda olduğu gibi hadîsin tariklerini tespit, hatalarını tashih ve ondaki fıkhî hükümleri istinbat etmek değil, hadîsin doğru olarak ezberlenmesi ve iyice zihne yerleştirilmesi idi.[3]

Sahabeden sonra tabiun nesli de hadîslerin öğrenilmesi, öğretilmesi ve muhafazasında büyük bir titizlik göstermiştir. Tabiun nesli mümkün olduğu kadar çok hadîs toplamak için İslam coğrafyası içerisindeki hadîs merkezlerine yolculuk yapmışlardır. Bunun örnekleri pek çok olup kaynaklarda zikredilmiştir.[4] Ayrıca bu yolculuklar neticesinde rivayetler arasındaki zıtlıklar ve ravilerin teferrüdü giderilmeye çalışılmıştır.[5]

Etba-ı tabiin nesli ile birlikte aynı faaliyetler devam etmiş, sonuçta hadîslerin tarikleri artmış ve eserler tasnif edilmeye başlanmıştır.

Şüphesiz hadîs tarikleri, tarihî süreç içerisinde artarak devam etmiş ve hicrî III. asırda en üst noktaya ulaşmıştır. Birkaç sahabiyi istisna edersek ravi sahabilerin rivayet ettikleri hadîs sayısı, çoğu kez iki veya üç haneli rakamlarla ifade edilmektedir.[6] Mesela, Ebu Hureyre’nin (ö. 57/676) talebesi olan Hemmam b. Münebbih’in (ö. 101/719) sahifesinde 138 hadîs bulunması bu açıdan önemlidir.[7] Diğer taraftan Abdullah b. Amr’ın (ö. 65/684) es-Sadıka adındaki sahifesinde -kesin olmamakla birlikte- bin kadar hadîsi bir araya getirdiği nakledilmektedir.[8] Sahabe döneminin hemen ardından hadîslerin tedvin edilmesinde çok önemli görevler üstlenmiş olan İbn Şihab ez-Zührî (ö. 124/742), Ali b. el-Medînî’nin (ö. 233/847) ifadesine göre yaklaşık iki bin hadîs rivayet etmiştir.[9] Bu durum, hicrî II. asrın başlarındaki hadîs miktarını göstermiş olması bakımından önemlidir.[10] Çeşitli ravilerin belirli bir dönemde bildikleri hadîs sayısının o döneme kadar tüm hadîs sayısının o miktar olduğu izlenimini vermemelidir. Bu miktar şüphesiz o ravinin ulaşabildiği hadîs sayısını göstermektedir.

II. asrın ortalarından itibaren hadîs sayısı ve tariklerinin ilk döneme oranla hızla arttığı III. asır ve sonrasında ise yüz binlere ulaştığı görülmektedir. İbn Sîrîn’in (ö. 110/728) “ben on kişiden hadîs dinlerdim, hepsi de farklı lafızlar kullanır, ancak aynı manayı naklederlerdi”[11] şeklindeki ifadelerinden hadîs tariklerinin artmaya başladığı anlaşılmaktadır. Bundan dolayı olacak ki, hadîs sayısındaki artış ve muhaddislere nispet edilen yüksek rakamlar yanlış anlamalara sebep olmuştur. Halbuki bu rakamlardaki yüksekliğin, tariklerin ve tabakaların artması, hadîslerin tekrar edilmesi ve izafilik arzeden hadîs sayımındaki metotlardan kaynaklandığı ifade edilmektedir.[12]

Burada bizi hadîs sayısındaki artış ve bunun nedenleri değil, daha ziyade hadîs tarikleri ilgilendirmektedir. Hadîs tariklerinin fazlalığı bir çok ihtilafa sebep olduğu gibi bir çok ihtilafı da çözmektedir. Şüphesiz hadîs tariklerinin artışında bir çok sebep etken olmuştur. Ancak bu çalışmada hadîs tariklerini bir arada mütalaa etmenin pratik faydaları üzerinde durulacaktır. Ayrıca bir nokta daha vurgulanmalıdır. Hadîs tariklerini bir araya getirmek herhangi bir konuyla ilgili hadîsleri bir araya getirmek değil, mahreci aynı olup tarikleri ayrı olan hadîsleri bir araya getirmek ve bu faaliyetin faydaları üzerinde durmaktır.

Elbette alimlerimiz tariklerin fazla oluşunun ve bunları bir arada değerlendirmenin ne kadar önemli olduğunun farkındadırlar. Hatîb el-Bağdadî, (ö. 463/1071) konuyla ilgili olarak el-Câmi’ li-ahlaki’r-ravî adlı eserinde “كَتْبُ الطرق المختلفة” adıyla müstakil başlık açmış ve konuyla ilgili bazı alimlerin görüşlerine yer vermiştir. Mesela bu bölümde Yahya b. Main (ö. 233/847) şöyle demektedir: “Şayet biz, bir hadîsi otuz vecihten yazmazsak onun ne anlama geldiğini anlamazdık”.[13] Yahya b. Main’in ifadesinden hadîsleri bir araya getirmenin gayesinin onların anlaşılması olduğu anlaşılmaktadır. Ahmed b. Hanbel’in (ö. 241/855) şu ifadesini de aynı çerçevede değerlendirmek mümkündür: “Bir hadîsin tüm tariklerini bir araya getirmediğin sürece onu anlamazsın. Hadîsin farklı tarikleri birbirini izah eder”.[14] Ahmed b. Hanbel’in son cümlesi bu çalışmanın da merkezini oluşturmaktadır. Hem Yahya b. Maîn hem de Ahmed b. Hanbel’in tarikleri bir arada değerlendirmeye yönelik ifadelerinden, sened dahil olmakla birlikte daha ziyade hadîs metinlerinin anlaşılmasını kastettikleri ortaya çıkmaktadır.

Ali b. el-Medinî ise tariklerin bir araya getirilmesini rivayetin hatasını tespit etme çerçevesinde değerlendirir: “Bir hadîsin tüm tarikleri bir araya getirilmeden rivayetin hatası ortaya çıkmaz”.[15] Ali b. el-Medinî, tariklerin bir arada değerlendirilmesine rivayetin hatasını tespit etme açısından baksa da neticede diğer alimlerin yaptığı gibi hadîslerin anlaşılmasını kastetmektedir. Ancak burada ayrıca ravilerin zabt zayıflığından rivayetin hatasının ortaya çıkabileceği ima edilmektedir. Bu da Ali b. el-Medînî’nin rivayetlerin bir arada değerlendirilmesine sened ve metin olarak baktığını göstermektedir.

Bütün bunlar hadîs tariklerini bir arada değerlendirmenin önemini ortaya koymaktadır. Gerçekten bir hadîsin çeşitli tarikleri bir araya getirilmek suretiyle metni daha kolay anlamak mümkün hale gelmektedir. Bir tarikte değinilmeyen noktaya diğerinde değinilmektedir. Bunların birlikte değerlendirilmesi durumunda metnin anlamı ortaya çıkmaktadır. Dolayısıyla ravilerden birinin naklettiğini diğerinin nakletmediğine, ravilerin hadîste keyfî olarak tasarrufta bulundukları şeklinde olumsuz açıdan değil, bir hadîsin manasının ortaya çıkarılması açısından olumlu açıdan yaklaşılması gerektiği kanaatindeyiz.