İSLÂMÎ BİR DİN BİLİMLERİ METODOLOJİSİNİN TEŞEKKÜLÜNE DOĞRU: BÎRÛNÎ ÖRNEĞİ

Kamar Oniah KAMARUZAMAN - Çeviren: Muhammet TARAKCI

Pek çok disiplin gibi Din Bilimleri (Religionswissenschaft) de iki unsurdan oluşur: Muhteva ve metodoloji. “Muhteva” ile, gerek şu anda dünyada var olan gerekse artık müntesibi kalmamış dinleri kapsayan konular anlaşılır. “Metodoloji” ile kastedilen ise dinler ile ilgili çalışmalarda kullanılan yaklaşım ve yöntemlerdir. Din Bilimleri’nin islâmîleştirilmesi derken, burada söz konusu olan, gayet tabii, muhteva değil, metodolojidir. Gerçekten de muhtevanın “islâmîleştirilmesi” mümkün değildir. Zira bu içerikler, yani İslâm’ın dışında kalan dinler, kendi içlerinde sabit ve karmaşık bir şekilde formüle edilip belirlenmiş bütünlerdir; herhangi bir parçasının değiştirilmesi, bu dinlerin özünü ve kimliğini tamamıyla değiştirecek ve onları olduklarından başka bir şey haline getirecektir. Meselâ Hıristiyanların teslis ve Hinduların Trimurti[1] inanışı, Hint ve Hıristiyan teolojilerinin temel kavramlarıdır. İslâm ise, gerek birçok uknûm (öz) içinde bir tanrı, gerekse sayısız tanrılar anlamında, ulûhiyetin parçalara bölünmesini kabul etmez. İslâmîleştirmek amacıyla bu kavramları yeniden açıklamak, onların özlerini o derece değiştirecektir ki bu yeni anlamları teslis veya Trimurti diye tanımlamak artık mümkün olmayacaktır. Hıristiyanlık’ta ve Hinduizm’de tarif edildiği ve kavramlaştırıldığı şekliyle bir teslis ve Trimurti olmaksızın, Hıristiyanlık ve Hinduizm olamaz. Başka bir örnek ise, tenâsüh yani karma-samsara ile ilgili Hindu ve Budist doktrinlerdir. İslâm’da tenâsüh veya yeniden doğuş gibi bir anlayış bulunmazken, Hinduizm ya da Budizm’in karma-samsara doktrinleri nasıl islâmîleştirilebilir? İslâmileştirmek maksadıyla karma-samsara’nın tabiatını değiştirmek, ona olduğundan tamamen farklı karakter verecek ve böylece karma-samsara anlayışını yok edecektir. Hinduizm ve Budizm’de görüldüğü şekliyle bir karma-samsara anlayışı olmadan, Hinduizm ve Budizm’den söz edilemez. Böyle bir durumda, Müslüman bir din bilimcinin, Ebû Reyhân Muhammed b. Ahmed el-Bîrûnî’nin sözlerine kulak vermek uygun olacaktır. Şöyle der Bîrûnî:

Hakikatin dışındaki her şey bir sapmadır ve küfür hakikatten uzaklaşması sebebiyle tek millettir[2].

Gerçekten de ister teolojik, ister itikadi, isterse ibadetle ilgili konularda olsun, diğer dinlerin “islâmîleştirilmesi” veya herhangi bir şekilde tashih edilmesi söz konusu olamaz; zira her din, kendi içinde bir bütünlüğe sahiptir. Ayrıca İslâm’ın doğası, iman ve akide konularında senteze izin vermemektedir. İslâm’da diğer inanç sahipleri için açık olan yegâne kapı, İslâm’ı gönülden ve bilinçli olarak kabul edip Müslüman olmaktır. Aksi takdirde İslâm sınırlarının dışında kalacaklardır. İslâm, şüphesiz ki, kısmî bir imanı (bazı şeylere iman edip diğerlerini reddetmeyi) kabul etmez. Bunun sebebi, İslâm’ın inanç yapısının daha başlangıçta, yani Hz. Peygamber döneminde tamamlanmış olmasıdır. Bu nedenle İslâm, inanç ve ibadet konularında herhangi bir arttırmaya veya azaltmaya izin vermez. Başka bir deyişle, bir inanç ve din olarak İslâm, başlangıcından itibaren tamamlanmış kusursuz bir dindir[3]. Bu, diğer dinlerde bulunmayan bir özelliktir. Meselâ, Hıristiyanlık’ta bir gelişme süreci[4], Yahudilik’te dinin aslının değiştiği[5] görülmektedir. Hinduizm’de teolojik ve ritualistik farklılıklar[6], Budizm’de yerel inanç farklılıkları ve içinde bulunulan ortama uygunluk[7] veya Uzak Doğu dinlerinde ve din felsefelerinde klan, kabile ve köylü inançları[8] kabul edilmektedir. Zerdüştîlik’te inanç yapısının değiştiği ve geliştiği söylenmektedir[9]. Sihizm ise diğer dinlerin doktrin ve teolojilerinin uzlaştırılması temeline dayanmaktadır[10]. İslâm söz konusu olduğunda gelişim ve değişmelerin, sadece inanç yapısının ve ibadetlerin dışında kalan konularla ilgili olduğu belirtilmelidir. İnanç ve ibadetlerin dışında kalan bu değişiklikler, zaman-mekân bağlamında meydana gelen zorunlu gelişmelere hazır olabilmek ve ayak uydurabilmek için gereklidir; ancak bu gelişmeler bile Şeriat tarafından kontrol edilmekte ve tevhit ruhu ile sınırlandırılmaktadır.

Bu durumda dinlerarası işbirliği ile dinler ve toplumlararası birliktelik ruhu, inanç yapısı ve ibadet alanının dışında düşünülmelidir. Vekillik ve şahitlik ile yükümlü olan Müslümanların, bıkıp usanmadan, rengine ve dinine bakmadan bütün insanlarla işbirliği yapmayı kabul ve takdir etmemesi ve onları muhafaza eden bir tutum içinde olmaması düşünülemez. Bu nedenle Müslümanlar, çoğulcu bir toplumda yaşamayı beklemeli ve buna alışmalıdır. Bununla birlikte işbirliği ve birliktelik ruhu, inancın bozulmasını gerektirmemekte; böyle bir şeye işaret ya da temayül etmemektedir. Şüphesiz ki hiçbir Müslüman, inancının zayıflatılmasını, sulandırılmasını, tecrit edilmesini ima ya da teşvik eden herhangi bir programa katılmayacaktır[11]. Beşeri ihtiyaçlar ve ilişkiler ile ilgili sorumluluklar senkretizme sevk etmemeli, ibadet ruhu içinde algılanmalı ve karşılanmalıdır. Bu bağlamda Attas’ın dile getirdiği ve Malakka dilinde bir kelime olan “muhibah”[12], çoğulculuk konusunda Müslümanların tavrını en iyi şekilde yansıtmaktadır. Çünkü “muhibah” kelimesi, sevgi, saygı ve birlikteliği anımsatmaktadır; bu anlamda bir tenezzül tutumunu ima eden İngilizce “dinî tolerans” teriminden oldukça farklıdır. Dinî tolerans, kişinin, meyli olmayan bir şeye veya kimseye tahammül etmek zorunda olması anlamına gelmez. “Muhibah” kelimesi ise, asla inanç konusunda bir uzlaşmayı ifade etmemektedir.

Tekrar belirtmek gerekirse, Din Bilimleri’nin “islâmîleştirilmesi” meselesi, sadece bu disiplinin metodolojisi ile ilgilidir, muhtevası ile değil. Bununla birlikte, Müslüman bir bakış açısıyla metodolojilerin analizini yapmadan önce, ilk olarak, hem İslâm dünyasında hem de Batı’da bu disiplinin tarihçe ve gelişimine bakmak gerekmektedir.