Marife Online - Makaleler

KUR’ÂN-I KERÎM ÂYETLERİNİN TERTÎBİ HAKKINDAKİ ORYANTALİST SÖYLEME GENEL BİR BAKIŞ

İsmail ALBAYRAK

Kur’ân-ı Kerîm’in sûreleri ve âyetlerinin tertîbiyle ilgili klasik ve modern usûl kitaplarımız bize çok detaylı bilgiler vermektedir. Özellikle Kur’ân âyetlerinin tertîbinin tevkîfîliği konusunda İslâm ümmetinin âlimleri arasında icma vardır.[1] Kısaca, âyetlerin sûreler içindeki düzeni tamamen Hz. Peygamber’in (s.a.s.) bildirmesiyle gerçekleşmiştir; bu nedenle konuyla ilgili farklı bir tasarrufa kimsenin yetkisinin olmadığı belirtilmiştir. Şâyet inen Kur’ân-ı Kerîm âyetlerinin Hz. Peygamber (s.a.s.) tarafından düzenli bir şekilde hem namazlarda hem de özel görüşmelerinde okuduğu, vahiy kâtiplerine yazdırdığı ve çok sayıda sahabenin de bu âyetleri Allah Rasûlü’nden (s.a.s.) işittikleri gibi ezberledikleri göz önünde bulundurulursa, konu hakkında çok söylenecek sözün olmadığı açık bir şekilde ortaya çıkmaktadır. Söz konusu durum Kur’ân’ın Batılı okurları arasında tamamen farklılık arz etmektedir. Bu makalede biz, oryantalist kültürde Kur’ân-ı Kerîm âyetlerinin tertibiyle ilgili görüşleri tasvîrî bir şekilde özetlemeye çalışacağız.

12. Asırda Latince çevirisiyle[2] Kur’ân-ı Kerîm’le tanışma imkânı bulan ve son iki asırda onunla ilgili sayısız literatür ortaya çıkaran Batılı araştırmacılar için durum tamamen farklıdır. Edward Said’in ifadesiyle ötekini tanımlama gayreti olarak gördüğü oryantalizm faaliyetlerini[3] Kur’ân-ı Kerîm çalışmalarında özetleyecek olursak iki konu üzerinde yoğunlaştığını söyleyebiliriz; i. Kur’ân-ı Kerîm’in kökenini[4] bulma girişimi ki, çoğunlukla Yahudi araştırmacılar her zaman Kur’ân-ı Kerîm’i Yahudi geleneğinin bir ürünü olarak görmüştür, Hıristiyan yazarlar da tabiî olarak (genelde iki grup birbirlerine tepki göstererek maalesef Kur’ân-ı Kerîm’i bir savaş alanına çevirmişlerdir) Kur’ân-ı Kerîm’in ana temasını Hıristiyan kültürünün oluşturduğunu belirtmişlerdir.[5] ii. Kur’ân-ı Kerîm’in mevcut düzenini ne sûre ne de âyetler bazında yeterli görmektedirler. Bu nedenle kendilerine göre Kur’ân-ı Kerîm’i daha anlamlı bir hâle getirebilmek için(!) büyük bir oryantalist gürûh Kur’ân-ı Kerîm’i yeniden şekillendirme çabasına girişmiştir. Klasik oryantalizmin yaşayan örneklerinden birisi olan A.T. Welch bu tür Kur’ân-ı Kerîm çalışmalarının Batı’da önemli bir yeri işgal ettiğini söylemektedir.[6]

[1] Suyûtî, el-İtkân fî Ulûmi’l-Kur’ân, Beyrut-Şam: Dâr-u İbn Kesîr-Dâru’l-Ulûm’i-İnsâniyye 1993; İsmail Cerrahoğlu, Tefsir Usûlü, Ankara: TDV 1985, 56; Davut Aydüz, Kur’ân’a Dair İncelemeler, İstanbul: Nil Y. 2000, 103-108; Subhi Sâlih, Mebâhis fî Ulûmi’l-Kur’ân, Beyrut: Dâru’l-İlm 1965, 70. Subhi Sâlih hem âyetlerin hem de sûre başlarındaki Besmele’nin tevkîfîliği konusunda icma olduğunu, aksini iddianın ise caiz olmadığını belirtmektedir.

[2] Bu çeviri (Lex Mahumet pscudoprophete que Arabica Alchoran id est collecto pracceptorum vocatur) Peter de Venerable’nin (ö.1156) himayesinde, İngiliz asıllı çevirmen Robert Ketton tarafından gerçekleştirilmiştir. İlginçtir ki, çevirideki binlerce hata ve tahrife rağmen 18. yüzyıla kadar Batılıların elinde standart bir çeviri olarak hayatiyetini devam ettirmiştir. (James Kritzeck, Peter the Venerable and Islam, Princeton: Princeton University Press 1964, 97-100.

[3] Edward Said, (Oryantalizm) Doğubilim: Sömürgeciliğin Keşif Kolu, (Fransızca’dan çev. Nezih Uzel) Pınar Y. 1982; Said’e göre, oryantalizm ‘Avrupa’nın havadan uydurması değildir. O, bir kaç neslin birlikte çalışarak uzun yatırımlarla meydana getirdiği önemli bir doktrinler ve uygulamalar paketidir. Karl Marx gibi Said de ‘kendini takdim etmeyenin takdim edilmek zorunda olduğunu’ ifade eder (Said, a.g.e., 22, 46).

[4] Darwin’in The Origin of Species adlı eserindeki sihirli origin (köken) kelimesinden ilhamını alan oryantalistler The Origin of Islam, The Origin of Islamic Tradition, The Origin of Muhammadan Jurisprudence, The Origin of Islam in its Christian Environment… başlığı altında çok sayıda eser ortaya koymuşlardır.

[5] Tyrggve Kronholm, Kur’an-ı Kerîm’in Yahudi veya Hıristiyan kökeniyle ilgili tartışmaları çok güzel bir şekilde özetlemektedir. Özellikle geçtiğimiz asırda neredeyse oryantalist çalışmaların modası kabul edilen köken arama gayretleri bugün çok sayıda Batılıyı bile güldürmektedir. Kronholm’un ilginç makalesindeki sonuç ise makalenin içeriğiyle uyuşmayacak derecede gayriciddîdir. Ona göre, Kur’an-ı Kerîm öncelikle ne Yahudi ne de Hıristiyan geleneğine dayanmaktadır, O’nun asıl dayanağı Cahiliye Arap geleneğidir. (Tyrggve Kronholm, ‘Dependence and Prophetic Originality in the Koran’, Orientalia Suecana 31-32 (1982-1983) 49-70).

[6] A.T. Welch, ‘Al-Kur’an’, Encyclopaedia of Islam, (ikinci baskı), V.414; Bu arada önemli bir konu da bazı oryantalistlerin kıraat farklılıkları ve sahabe Mushaf’larıyla ilgili rivayetlere istinaden, Hz. Osman döneminde çoğaltılan Mushaf’ların öncesinde farklı bir Mushaf’ın varlığına inanmaları ve ilgili malzemeyi kullanarak gerçek Mushaf’ı(!) (Hz. Osman öncesi Mushaf’ı) ortaya çıkartma girişimleri dikkati çekmektedir. İlginçtir ki, Bergstaräßer, Pretzl ve Jeffery gibi bazı oryantalistlerin bu tür girişimlerini başka bir oryantalist (Rudi Paret) abartı olarak nitelemektedir. (Rudi Paret, Kur’an Üzerine Makaleler, (çev.) Ömer Özsoy, Ankara: Bilgi Vakfı Yay. 1995, 121).