KUR’ÂN’IN ANLAŞILMASINDA ORYANTALİZMİN ENTELEKTÜELİMİZDEKİ ETKİLERİ

Ahmet BEDİR

“Orientalism”, Latince “orient” kelimesinden türetilmiştir.[1] Oryantalizm, son derece karmaşık bir disiplin olduğu için herkes farklı tarif etmiştir: “Oryantalizm, Avrupa’nın sefil menfaatlerine giydirilmiş tülden bir elbisedir”, “Oryantalizm, cömert tecessüsün insan düşüncesine kazandırdığı fetih değil, çok defa kapitalizmin emellerini gerçekleştirmeğe yarayan birer keşif koludur.” “Oryantalizm, coğrafî bir ayırım değil, bir seri “çıkarlar” toplamıdır.” “Kültürel araç olarak oryantalizm, bir saldırı, hareket, yargı, bilme isteği ve bilginin kendisidir. Sayısı belirsiz oryantalistler Doğu’nun Batı için var olduğuna inanmaktadırlar.” Hasılı oryantalizm, onu daha menfi yorumlayanlara göre, üzerinde oturdukları topraklarda Müslümanları “fuzulî işgalci” gören bir zihniyettir.

Ezcümle, “Doğu” anlamında kullanılan “orient”in Arapça karşılığı “şark” kelimesidir ve Avrupa  kültürünün dışında kalan dünyadaki Müslüman ülkeler manasına da gelmektedir. “Oryantalizm”  kelimesi ise “doğululuk, doğu beğenisi, doğu bilimleri, şarkiyat” anlamlarına gelip, doğu tarih, dil ve edebiyatlarıyla uğraşan ilim kollarına toplu olarak verilen bir isimdir. Oryantalist  ise, doğu dilleri ve doğu bilimleri uzmanı, müsteşrik anlamına gelip, şark topluluklarının tarihini, dinini, dilini, edebiyatını, folklorunu ve diğer bazı hususlarını araştırıp tespite çalışan Batılı ilim adamı demektir. Hülasa, dinî, emperyalist, ticarî, siyasî ve ilmî sebeplerle yola çıkan oryantalizm, Müslüman Doğu’nun edebiyatıyla ve genel olarak medeniyetiyle ilgilenen Batı  Araştırmaları ’dır. Oryantalist ise bunları yapandır.[2]

İlk devirlerde, ilmî bir meraktan öteye geçmeyen oryantalizm,[3] daha sonra özellikle Hıristiyan  ruhbanların önem verdikleri tek konu İslâmiyet’i tenkit ederek iyi taraflarını kötülemek, gerçeklerini tahrif etmek gayesine yönelik bir dönüşüm yaptı.[4] Her şeyden önce birer din adamı olan rahipler, İslâm araştırmalarında misyonerlik hedeflerini de unutmadılar. İslâm akaidine fesat karıştırmak, İslâm ilimlerine, kültür ve medeniyetine, İslâmî edebiyata, kısacası Müslümanların manevî miraslarına şüphe sokabilmek için İslâm’a ait bütün değerleri kendi kültürleriyle yetişmiş Müslümanların gözünde küçük göstermeye başladılar.[5]

Doğu-Batı gibi bir ayrımın ne zaman yapıldığını bilmiyoruz. Ama Batı diye nitelendirilen dünyanın en önemli kaygılarından birisinin İslâm olduğu göz önünde bulundurulursa, tarihsel olarak İslâm’ın ilk yüzyıllarına ta Asr-ı Saadet ’e (Mu’te Harbi’ne) kadar indirebileceğimiz oryantalizm, Avrupa ’nın, Hıristiyan âleminin, İslâm  karşısında duyduğu büyük tedirginlik ve korkuyu aksettirmektedir. Oryantalizm, tarihsel gelişimi itibariyle üç aşamalı bir süreç oluşturmuştur: Klâsik oryantalizm, modern oryantalizm ve postmodern oryantalizm. Konumuz itibariyle bizi Klâsik oryantalizm ilgilendirmektedir. Klâsik oryantalizm kaba bir İslâm eleştirisi üzerine kurulmuştu. Hz. Peygamber ve Kur’ân gibi İslâm’ın en temel konularına iftira ve ithamlarda bulunulmuştu. Öyle ki Kur’ân üzerine pek çok şey söylenmiş, ama yüzyıllarca objektif bir çevirisi bile yapılmamıştı. Bu durum 1800’lü yılların başına kadar sürdü. Bu bakımdan oryantalizmle, Müslümanların ve İslâm dininin, Avrupa tarafından eritilmesi, yok edilmesi veya en azından tesiri ortadan kaldırılarak kendileri için tehlike olmaktan çıkarılması hedeflenmiştir. Bu yüzden, kaba kuvvet sonuç vermeyince fikrî mücadele yöntemlerini geliştirdiler. Bu gaye ile İslâm’a ve özellikle onun temeli olan Kur’ân ’a karşı kuşku, şüphe ve güvensizlik meydana getirmeye çalıştılar. Bunun için Kur’ân tercümeleri, Kur’ân ’ın kaynağı ve bir araya getirilmesi, ilahî vahiy , Kur’ân  metninin sıhhati gibi konulara ilgi duydular.[6]

Oryantalizmi en iyi anlayan ve onu dünyaya ifşa eden Hıristiyan asıllı Edward W. Said’in, Oryantalizm adlı kitabı ortaya çıkmadan önce, bu konu hakkında İslâm dünyası pek fazla bilgi sahibi değildi. Said’den sonra oryantalistler hakkında şüphesiz bir çok araştırmalar yapılmıştır. Edward Said, bunun üzerine iyice gider ve Oryantalizm: Doğubilim: Sömürgeciliğin Keşif Kolu ismindeki kitabıyla da bu tavrını ortaya kor. Bizde bu konu hakkında bir çok araştırma yapılmış ve oryantalistlere karşı reddiyeler hazırlanmıştır. Mahmut Hamdi Zakzuk Oryantalizm Veya Medeniyet Hesaplaşmasının Arka Plânı adlı eseriyle, oryantalizmin yüzünü iyice açar. Mustafa Sıbaî, Oryantalizm Ve Oryantalistler : Yararları, Zararları eseriyle, oryantalizm hakkında bizi biraz daha bilinçli hale getirir. Öte yandan konuyla ilgili bir çok makale yayımlanmıştır.[7] Bu makalelerden anlıyoruz ki, Kur’ân’ın anlaşılmasında oryantalizmin entelektüelimize etkisi anlatılmamıştır. Bu makalede ona yer verecek, edebiyatçılardan, felsefecilerden ve devlet adamlarından örneklerle bunu anlatmaya çalışacağız.

Son iki asırdır, Batı ’dan fikir ve düşünce ithal eden Müslüman dünyasının aydını, Batı’nın kendi dinine yaptığı sorgulamanın en acımazını kendi dünyasına taşımış ve İslâm’ı Hıristiyanlığa benzeterek, İslâm ile ilim birbirine zıt iki disiplin gibi takdim edilir olmuştur. Müslüman milletlerin, dinlerinin zarûri bir neticesi olarak geri kaldıklarını iddia eden Batılılar, meseleyi bir din meselesi haline getirmişlerdir.[8] Çünkü, Batılı oryantalistlere göre Doğu mantıksızdır, dinsiz olup azgındır, çocuk ruhludur, sapkındır. Böylece Avrupalı makuldür, fazıldır, o1gun ve normaldir. Onlar bunu yaparken Batı düşüncesinin teşekkülünde İslâm’ın rolünü göz ardı ediyorlardı. İslâm edebiyatının Avrupa şiiri üzerindeki etkilerini, Batı bilimsel düşüncesinin ve felsefesinin tekevvününde Müslümanların rolünü, bilerek inkâr ediyorlardı.

Batı’ya ilim tahsil etmeye giden entelektüelimiz, Batı ’nın Hıristiyanlık’tan sıyrılmak için kullandığı prensipleri öğrenmiş ve İslâm hakkında, çeşitli yanlış bilgilendirmelerle tam bir şüphe içinde yurda dönmüştür.[9] Entelektüelin, en samimi olanından, samimi olmayanına kadar, dinî açıdan oryantalistleri anlama sorunu vardır.