KUR’AN’DA YABANCI KELİMELER MESELESİNE ORYANTALİST BİR YAKLAŞIM

Bilal GÖKKIR

Arthur Jeffery'nin The Foreign Vocabulary of The Qur’an (Baroda 1938) adlı eseri yayınlandığı tarihten itibaren oryantalist literatür içinde önemli bir ilgi görmüş ve günümüze kadar da bu ilgiyi koruyagelmiştir.

Jeffery’nin bu eserine bilhassa İslamî kavramların ele alındığı çalışmalarda[1] sıkça atıfta bulunulmaktadır. Batılı olsun Doğulu olsun, Kur’an’da yabancı kelimeler konusunu işleyen her çalışmada bu eserin daima hatırı sayılır bir yeri olagelmiştir. Jeffery’nin bu eserini referans göstermeksizin veya ondan destek almaksızın Kur’an’da yabancı kelimeler mevzuunu işlemek adeta imkansız gibidir. Bütün bunlara rağmen eserin tahlil ve tenkidinin pek fazla yapıldığı da söylenemez.

Biz bu çalışmamızda faydalı olacağı kanaatiyle Jeffery’nin dinî ve akademik alt yapısı üzerinde durduktan sonra onun söz konusu eserini eleştirel bir yaklaşımla tahlil etmeye çalışacağız.

1. Arthur Jeffery (1893-1959): Dindar, Misyoner ve Linguist

Avustralya asıllı olan Arthur Jeffery (1893-1959), lisans (1918), master (1920) ve Hristiyan Teolojisi eğitimini (1926) Melbourne Üniversitesi’nde tamamlamıştır.

Jeffery 1. Dünya Savaşı esnasında Hindistan’daki sömürgeci İngiliz ordusunda görev almak istemiş, ancak orduya girmeye muvaffak olamamıştır. Fakat ‘birtakım gayr-i askeri savaş hizmetlerinde’[2] bulunmak üzere Hindistan’daki sömürge hükümeti tarafından Madras Hıristiyan Koleji’nde istihdam edilmiştir.

Jeffery Hindistan’daki bu Hristiyan kolejinde çalışırken, Doğu’nun dini ve mahalli dillerine de merak sarmış olmalı ki, bu yıllarda tamamladığı The Foreign Vocabulary of the Qur’an (Kur’an’da Yabancı Kelimeler) adlı çalışmasıyla, Edinburgh Üniversitesi’nden doktora unvanı almıştır (1929). Jeffery'nin çalışmamıza konu teşkil eden bu eseri The Foreign Vocabulary of The Qur’an, Edinburgh Üniversitesi bünyesinde meşhur oryantalistler Richard Bell ve D. S. Margoliouth tarafından incelenerek doktora tezi olarak kabul edilmiştir.

Bu esnada Jeffery, Amerikan Üniversitesi Kahire Doğu Araştırmaları Okulu (The School of Oriental Studies) tarafından öğretim üyeliği teklifi alır. Jeffery’e teklifte bulunan bu okul, aslında ‘Mısır’da hizmet verecek olan misyoner adaylarının eğitimini hedefleyen’ bir kurumdur.[3] Adı geçen bu okul ilk zamanlarda Language Study Centre of the American Mission (Amerikan Misyonerliği Dil Merkezi) adı altında faaliyet göstermekteydi. 1929’da burası her ne kadar The School of Oriental Studies adını almışsa da, asıl fonksiyonu olan misyoner, diplomat ve iş adamlarına hizmet veren dil merkezi olma özelliğini kaybetmemiştir. Zamanla biraz daha genişleyerek İslam Araştırmaları Merkezi halini almaya doğru adımlar atmıştır. [4]

Mısır ve Orta Doğu'daki misyoner, diplomat ve iş adamlarına hizmet veren The School of Oriental Studies’in sadece öğrencileri değil, aynı zamanda öğretim elemanları da, ‘ Mısır’da faaliyet gösteren çeşitli misyoner grupların üyelerinden’ oluşmaktaydı. [5] Ancak Jeffery için bu okulun dinî atmosferi pek de garipsenecek bir ortam olmayacaktı. Zira Jeffery’nin bizzat kendisi Methodist bir din adamı idi. Yakın dostu Badeau’nun ifadesiyle, Jeffery kendini Hristiyan misyonuna adamış, ömrü boyunca bunu yaşamış ve hayatı dinî endişelerle, akademik çalışmalarıysa dinî hedeflerle dopdolu bir Hristiyan idi. [6]

Jeffery, 1938’de Kahire’yi terk edip Amerika’da Kolombiya Üniversitesi’nde Union Theological Seminary’ de işe başlayınca, bu dinî faaliyetlerine orada da devam etmiştir. Oradaki misyon ve dinî heyecanını ise bu kez bize arkadaşı Fredrick C. Grant anlatmaktadır. Jeffery için ‘din, dinî literatürün dinî tarihin akademik incelenmesinden ya da teolojik kavramların analizinden çok öte bir şeydir’ diyen Grant’ın ifadesine göre Jeffery’ de din sade bir şekilde, bir öğretmen, yazar, ilim adamı ve hatta bir komşu olarak hayatının merkezinde yer almıştır. Jeffery, eğer vaaz için bir başka okula gitmemişse her sabah saat 08.30 ve pazarları saat 11.00 de okul kilisesinde bulunacağını söyleyen Grant [7] bize, Jeffery’nin Hristiyan misyonuyla ne denli ilgilendiğini belirtmiş olmaktadır.

Jeffery’nin eserini değerlendirmemizde onun bu dinî alt yapısı muhakkak ki önem arz eder. Ancak daha da önemli olan nokta Jeffery'nin İslam ve Arap dili eğitimine dair alt yapısıdır. Bu hususta ise pek fazla bir veriye sahip değiliz. Jeffery’nin İslamî ilimlere ve Arap diline nerede ve nasıl vukûfiyet kazandığı eldeki kaynaklarda pek fazla aydınlanmamıştır.

Bununla beraber, Jeffery’nin Arap dili konusundaki tecrübesini ifadelendirmesi açısından iki önemli hususa burada değinmekte fayda vardır. Birincisi Kahire’deki Arapça kürsüsü öğretim elemanlığı teklifi kendisine ulaştırıldığında teklifi tereddütle karşılamış olmasıdır. O tereddüdünü ifade ederken kendisinin 5-6 dilde çalışabilecek kadar ancak genel bir bilgiye sahip olduğunu, henüz Arapça öğretmenliği yapabilecek kadar Arap dilinde ilerlemediğini ifade etmiştir.[8] Arkadaşı Eric Bishop da daha sonra onun Arapça konusunda çekingenliğini ve Arapça’yı zor bir dil olarak algıladığını belirtecektir.[9] İkincisi ise Abdullah İsmail el-Sawy’nin Two Muqaddimas to the Qur’anic Sciences (1954)[10] adlı eserin ilk baskısının editörü olarak Jeffery'nin yaptığı dil hatalarına dikkat çekmesidir[11]