YAKIN DOĞU SEYAHATI VE ESERLERİ BAĞLAMINDA IGNAZ GOLDZİHER VE İSLÂM DÜNYASI İLE FİKRÎ ETKİLEŞİMİ

İbrahim HATİBOĞLU

I/

Çağdaş İslâm tetkiklerini sistemleştiren bir araştırmacı olarak Ignaz Goldziher, sadece Batı’da değil, uyguladığı yöntem ve eserleri ile İslâm dünyasında da ciddi etkileri olan bir şahsiyettir. Goldziher’e gösterilen bu teveccüh, dinî-tarihî verileri yorumlama konusunda, Batı’da dağınık şekilde kullanılan muhtelif yöntemleri tek gaye çerçevesinde birleştirip terkîbî tetkik yöntemi şeklinde de ifade edilebilecek olan kapsamlı bir usul geliştirmesinden kaynaklanır.

Goldziher, terkîbi tetkik yönteminin temellerini Budapeşte Üniversitesi’nde oluşturmaya başlamış, ardından Almanya ve Yakın Doğu’ya yaptığı seyahatler ile bilimsel ve kültürel anlamda zihnî alt yapısını şekillendirmiştir. İslâm’ın ve özellikle hadislerin anlaşılması konusundaki yazdıkları değerlendirilirken, onun zihnî ve ilmî arka plânını oluşturan kariyerinin şekillenmesinde ilk yıllarında yaptığı gezilerin etkisi dikkate alınmalıdır. Esasen Goldziher’in doğum yeri Zigetvar’dan Doğu dillerini öğrenmeye başladığı Budapeşte’ye gelişi onun ilim yolculuğunun ilk safhasını oluşturmakla birlikte, on sekiz yaşında gittiği Almanya ve daha on dokuz yaşının ortalarında bitirdiği doktorasının ardından yaptığı yaklaşık bir yıllık Leiden ve Viyana seyahati onun ilmî kişiliğinin önemli köşe taşlarını oluşturur. Bu anlamda Goldziher’in yirmi üç yaşında Yakın Doğu’ya ilmî gayelerle gerçekleştirdiği söylenen seyahati de sonraki araştırmalarına yön veren önemli bir tecrübe olmuştur. Goldziher’in dinî ilimlerin ve klâsik ulemânın İslâm toplumu üzerindeki etkisini anlamak amacı ile İslâm dünyasına yaptığı bu yolculuğu, şayet sadece ilmî gayelerle yapılmışsa, hadis literatüründe kullanılan ifadesiyle, ‘rıhle’ olarak tavsif etmek mümkündür. Goldziher’in 14 Ekim 1873 tarihinde başlayan ve Nisan 1874’te sona eren Yakın Doğu seyahati, İslâm dini ve kültürü adına bildiklerinin yerinde tespiti ve terkîbî tetkik yönteminde eksik kalan Doğu tecrübesinin tamamlanması açısından büyük ehemmiyeti hâizdir.

II/

Goldziher’in Yakın Doğu seyahatine gönderilmesi/çıkması, liberalleşme sürecini yaşayan Avusturya-Macaristan İmparatorluğu Eğitim ve Kültür Bakanlığı’nın, katolik Hıristiyanların ve diğer muhafazakâr kesimlerin baskılarına karşı koyabilmek için, liberal Yahudilik yanlılarının desteğine ihtiyaç duyduğu bir ortamda gündeme geldi. Ayrıca seyahat, bu imparatorluğun bir başka büyük devlet olan Osmanlı’nın Orta Doğu’daki varlığına son verme düşüncesi açısından da önem taşıyordu. Seyahat fikrini ilk defa ortaya atan bakan Joseph Eötvös’ün (1813-1871) 2 Şubat 1871 tarihinde ölümünün ardından yerine geçen Agoston Trefort da (1817-1888) aynı gerekçelerle Goldziher’e Yakın Doğu’ya seyahat etme imkânı sağladı. Bu seyahat sadece ilmî araştırmalar yapma amaçlı olmayıp, aynı zamanda Doğu Arapları’nı tanıma, bölge Araplarının yerel ve resmî dillerini öğrenme, kitap toplama, siyasî gayelere yönelik olarak kurulacak Doğu Araştırmaları biriminde kendisi için planlanan göreve hazırlanma gibi amaçlarla da yapılmıştı. Böyle geniş hedefleri olan bir vazife elbette, Goldziher’in akademik yönünü etkilediği gibi, gittiği her yerde geniş entelektüel bağlar kurmasını da sağladı. Seyahatin siyasî bir yönü olmasına rağmen, Goldziher’in dinî tercihleri yüzünden ülkesinde fazla yankı bulmadı ise de, Arap toplumu ve buradaki Batılılar katında önemli etkileri oldu.

İlgililerin istifadesine sunulmuş birinci el kaynaklar sayesinde, bugün Goldziher’in Yakın Doğu seyahati hakkında detaylı bilgi edinmek mümkündür. Şarkiyat tetkiklerine yön vermiş bir şahsiyet olarak Goldziher, gerek Yakın Doğu seyahatinde gerekse tüm ilmî kariyerinde özel hayatını anlatan ve ruh alemini yansıtan önemli kaynaklar bırakmış, toplumsal ve kişisel huzursuzluklarını, yazdığı günlüklerine dökmüştür. Bunların ilki, ölümünün üzerinden 57 yıl geçtikten sonra yayımlanan Tagebuch (nşr. Alexander Scheiber, Leiden 1978),[1] diğeri ölümünden 66 yıl sonra yayımlanan Keleti Naplom (My Oriental Diary (nşr. Raphael Patai), Detroit 1987)[2] adlı kişisel notlarıdır. Bunların dışında Goldziher’in iç dünyasına ve ilişkilerine dair bilgiler ihtiva eden ve sayısı 13.700’e varan mektup ile Arabisches Notizbuch adlı Arapça not defteri de önem taşımaktadır.[3] Elde mevcut matbû günlüğü ve seyahat notlarına oranla Arapça notlarının, Goldziher’in ‘Müslümanlık yılları’ hakkında daha samimi ve derunî âlemi hakkında ‘içten’ bilgiler ihtiva eden otantik bir vesika niteliğinde olduğunu söylemek mümkündür. Oriental Diary’nin bir eki (ya da devamı) olarak yazıldığı bilinen Arabisches Notizbuch’a Goldziher muhtelif kereler atıfta bulunur.[4] Yine seyahat notlarında, Ezher’e başladığı ilk on bir güne dair bilgilerin son derece kısa ve yüzeysel olması, daha sonraki günler hakkında ise hiçbir kayda yer verilmemesi, bu döneme ait bilgilerin Arabisches Notizbuch’ta yazıldığı fikrini akla getirir.[5] Dolayısıyla Goldziher’in Kahire’den ayrılıncaya kadar notlarını Arapça olarak tutmayı sürdürdüğünü ancak bunun, zayıf bir ihtimalle, kaybolduğunu veya muhtelif gerekçelerle neşredilmediğini söylemek mümkündür. Yine Kahire’de tanıştığı bazı kimselere ve özellikle Ezher şeyhi (1871-1886) Muhammed Abbâsî el-Mehdî’ye, Avrupa’ya gidince, seyahat notlarını yayımlayacağını söylediği ve 1890 yılında “Benim Ezher’deki tecrübelerim İslâm ulemâsı ve kültürü hakkında bir bilgi hazinesi gibidir” dediği halde, diğer günlükleri gibi, bu notlarını da neşretmeyi uygun görmemiştir. Muhtemelen sözü edilen ‘bilgi hazinesi’ Arabisches Notizbuch şeklinde söz ettiği kayıtlardır. Ayrıca Goldziher Tagebuch’un bir yerinde, Ezher Camii’nde kıldığı Cuma namazı ve hissiyâtı konusunda detaylı bilgiyi Arabisches Notizbuch’ta yazdığından söz eder.[6] Öte yandan kendisinin resmî görevle geldiği Yakın Doğu seyahati hakkında resmî makamlara sunduğu geniş bir raporda da önemli hususlara yer vermiş olmalıdır.