GÜNÜMÜZ HOLLANDASI’NDA İSLAM ARAŞTIRMALARI

Hülya KÜÇÜK

Hollanda, Kuzey Denizi kıyılarında, büyük bir kısmı denizden kazanılmış ve bu sebeple toprakları denizden aşağıda bir Avrupa ülkesidir. Zaten asıl adı olan “Nederland” (İngilizce: the Netherlands) da “aşağı kara parçası” anlamına gelmektedir. 41.526 km² yüz ölçüme ve 15 milyon civarında nüfusa sahiptir.[1] Günümüzde insan hakları ve hürriyeti açısından en önde gelen Avrupa ülkesi olan Hollanda, İslam araştırmaları açısından da önde olmayı başarmıştır. Bunun temelinde köklü geleneğe sahip olmanın verdiği bir avantajın yattığı muhakkaktır. Bu açıdan, günümüzdeki duruma geçmeden önce ülkenin İslam araştırmaları tarihine kısa bir bakış yerinde olacaktır.

İslam dünyasında olduğu gibi Batı’da da İslam araştırmaları ile Arapça ayrılmaz bir ikili oluşturmuşlardır. Hollanda’da bu açıdan en eski tarihe sahip olan üniversite, Leiden Üniversitesi’dir. Leiden Üniversitesi’nde Arapça eğitiminin tarihi, Hollanda’nın 1574’te İspanyol egemenliğinden kurtulmasından hemen sonra (1575’te), bir nevi bağımsızlık sembolü olarak kurulan üniversitenin[2] kendisi kadar eskidir, denebilir. Daha 1599’da ilk Arapça kürsüsü kurulmuş ve 1613’te ilk profesörü olarak Thomas Erpenius (1584-1624)[3] atanmıştır. Bu zat, Arapça grameri ve diğer ilmî konulardaki çalışmaları ile iki asra yakın bir zaman Hollanda’nın Avrupa’da Doğu araştırmaları sahasında önder olmasını sağlamıştır.[4]

XVII. Asırdaki Hollandalı oryantalistler arasında, üniversite kütüphanesini Doğu el yazmaları bakımından dünyanın en zengin kütüphanelerinden birisi haline getiren Jacobus Golius (1596-1667) ve Levinus Warner (1619-1665) zikre şayandır.[5] XVIII. Asrın başında yeni bir gelişme olarak, Utrecht Üniversitesi teolog ve oryantalistlerinden Adrianus Relandus (Adriaan Reland, v.1718), İslam araştırmalarında “tarafsızlık” ilkesini geliştirdi. Relandus’un Latince olarak yazdığı De Religione Mohammedica (Utrecht, 1705, 1717) adlı eseri, Hz. Muhammed hakkında o dönemde var olan efsane ve hurafeleri eleştirmesi ve İslam’a ön yargısız yaklaşımı açısından çığır açıcı bir nitelikte idi.[6] Birinci cildinde Arapça ve Latince kaynaklara dayanarak İslam inancını ele aldığı bu eserin ikinci cildinde Relandus, o dönemde Batı’da hakim olan İslam telakkîsini eleştirdi. Katolik kilisesi bu kitabı ‘okunması ve bulundurulması yasak kitaplar’ listesine aldı. Buna rağmen kitap İngilizce, Fransızca, Almanca, Hollandaca (Flemenkçe) ve İspanyolca’ya çevrildi.[7] Relandus, Orta Çağ’da İslam’a karşı var olan eski polemiklerin bir tarafa itilmesi gerektiğini savunuyordu. Zira Haçlı Seferleri’nden beri varlığını sürdüren bu polemikler, İslam hakkında düşmanca bir anlayışı yansıtıyor ve İslam hakkında hiçbir güvenilir bilgi sunmuyordu. İslam’la ilgili güvenilir bilgi toplamak, Relandus’a göre, Müslümanların kendi dinleri hakkında verdikleri bilgilere dayanıldığı takdirde mümkün olabilirdi. Relandus’un, İslam fenomeninin içindeki kişiler, yani Müslümanlar tarafından yazılmış İslamî kaynaklara dayanan bir İslam etüdünü öneren yaklaşımı, daha sonraki dönemlerde de kabul görmüş ve günümüze kadar gelmiştir. Burada akılda tutulması gereken bir nokta, bu yaklaşımın, ‘Müslüman yazarların görüşlerini hiçbir kritiğe tabi tutmadan almak anlamına gelmediği’ idi.[8]

XIX. Asırda, öncelikle Almanya’daki İslam araştırmalarının, Hıristiyanlığın (İncil’in, İsa’nın (a.s.) hayatının, Hıristiyanlık tarihinin ve Hıristiyan dogmasının) ‘tarihsel-kritiksel olarak incelenmesi gerektiğini’ vurgulayan akımın derin etkisi altına girdiği muhakkaktır: Dinî doktrine göre, mesela İncil, Tanrı’nın sözü ise de bu akım bunları ortaya çıktıkları devrin şartlarına göre anlaşılması gereken ve sanki ‘insan-yazarlar’ tarafından yazılmış metinlermiş gibi inceliyor, Hıristiyanlığı diğer dinler gibi bir din olarak ele alıyor ve onlarla karşılaştırıyordu. XIX. Asır ilim adamları, aynı metodu İslam’a da uyguladılar. Mesela Ignaz Goldziher’in (1850-1921)[9] İslam’la ilgili çalışmaları bu metodu kullanmış çalışmalardandı.[10] Hollanda’da bu metod, 1870’lerde Leiden Üniversitesi’nde Arapça okuyan Christian Snouck Hurgronje (1857-1936)’yi çok etkiledi. Hurgronje, 1880’de, Het Mekkaansche Feest (Mekke Festivali) diye isimlendirdiği Hac hakkındaki doktora tezini savundu. 1885’te bir Müslüman adı (Abdülğaffâr[11]) kullanarak -ki Müslüman olduğuna, Müslüman ilim adamları dahil, zamanının ilim adamlarını inandırmıştı- Mekke’ye gitti, altı ay kaldı ve burada II. Abdülhamid’in Pan-İslamizm politikalarının ‘Hollanda Hindistan’ı[12] hacılarını nasıl etkilediği hakkında Hollanda hükümetine raporlar sundu. Mekka adlı tarihsel/kültürel antropolojik eseri, buradaki araştırmalarının sonuçlarını taşır. 1907’de Leiden Üniversitesi Arapça kürsüsüne profesör olarak atanan Hurgronje, Ignaz Goldziher ve Theodor Nöldeke gibi Almanca konuşan oryantalistlerle devamlı irtibat halinde bulundu. Bu üçlünün Hollanda’da, özellikle Leiden’de hâlâ belirgin bir tesiri vardır. Bu arada hemen hatırlatalım ki Hollanda şarkiyat araştırmalarında çok önemli bir unsur, Müslüman Endonezya’nın Hollanda’nın kolonisi olması dolayısı ile, bu araştırmaların politik ve pratik değeri olması idi.[13]