“GÜNCELLİĞİNİ YİTİRMİŞ BİR ORYANTALİZMDEN GLOBAL SOSYOLOJİYE GEÇİŞ İMKANI”

Ejder OKUMUŞ

Edward Said’in meşhur Oryantalizm”inde[1] ele alındığı biçimiyle oryantalizm, üç farklı ve fakat birbirlerini tamamlayıcı anlamda kullanılmaktadır: Öncelikle Orient (Doğu) araştırmalarını, yani oryantal toplum ve kültürlerin araştırılmasıyla ilgilenen Batılı üniversitelere özgü, bir kurum, disiplin ve faaliyetler setini tanımlayan akademik çalışmalar; ikinci olarak Orient denilen şey ile Occident (Batı) denilen şey arasında köklü bir ayrım oluşturan özel bir epistemoloji ve ontolojiye dayalı bir düşünce biçimi ve son olarak tasvir etmek ve denetlemek amaçlı, Doğu ile uğraşacak tüzel bir kurumlaşma.

Esesan Batı-Doğu ilişkileri etrafında bir tanım yapmak gerekirse; “Oryantalizm, Doğu’yu işaretleyerek Batı’yı (işaretlenmemiş) merkez haline getiren bir “ötekileştirme” işlemidir.”[2]

O halde oryantalizmin, temelde Batı merkezli bakışla “biz” ve “onlar” düalizmine dayandığı söylenebilir.

Bu çalışmada, Bryan S. Turner’in Oryantalizm, Postmodernizm ve Globalizm[3] başlıklı yapıtının oryantalizmle ilgili kısımları etrafında, Edward Said’in verdiği bütün bu anlamları içerecek biçimde, oryantalist söylemin sosyolojideki izdüşümlerinden örnekler getirerek, “güncelliğini yitirmiş bir oryantalizmden global sosyolojiye geçiş imkânı”nın olup olmadığının anlaşılmasına katkıda bulunmak amaçlanmaktadır. Bu amaç ile Said’in vurguladığı gibi, hayali bir Doğu-Batı ayrımına dayalı oryantalist söylemin yerine oryantalizmin mirasçısı olup aynı ayrıma dayalı söylem tutturan klasik Batılı ve Batıcı sosyoloji değil de, böyle Batı üstünlüğüne dayalı bir ayrımı yadsıyan ve her bir toplumun veya bölgenin yerel durumlarını dikkate alacak bir esnekliğe sahip küresel bir sosyolojinin mümkün olup olmadığı sorusunun cevaplandırılmasına yol açmaya çalışılmaktadır.

Aslına bakılırsa genelde sosyal bilimlerin, özelde ise sosyolojinin oryantalist söylemin miras(çıs)ı olduğunu söylemeyi haklı çıkaracak durumlar söz konusudur. “Bugün oryantalizm, ideolojik olduğu gerekçesi ile ya da sömürgecilikle ilişkili görülüp eleştirilirken, oryantalizmdeki hakim şablonlar sosyal bilimlerde rahatlıkla ve yaygın bir biçimde kullanılabilmektedir. Oryantalizme hakim olan temel zihniyet ve düşünce biçimi, günümüz sosyal bilimlerinde tartışılmakta olan modernleşme, az gelişmişlik, bağımlılık gibi pek çok kuramda da varlığını sürdürmektedir. Sosyal bilimler alanında “bilimsellik” zırhı ile gizlenen bu kuramlar, Batı dışı toplumlara, sorunlarının tek geçerli çözümü olarak sunuluyor.”[4]

Oryantalist teriminin 1973’te Paris’te yapılan “29. Uluslararası Oryantalistler Kongresi”nde resmen kaldırılması ve yerine “Kuzey Afrika ve Asya Konulu Uluslararası Beşerî Bilimler Kongresi” isminin konulması[5] dahi, sosyal bilimlerin oryantalizmin mirası olarak karşımıza çıkabileceğinin bir bakıma ifadesi olmaktadır.

Turner, Oryantalizm, Postmodernizm ve Globalizm’de Marks ve Oryantalizmin Sonu[6] ismiyle yayımladığı kitabıyla bağlantılı olarak demektedir ki, “Benim çalışmamın eleştirel özü ise, Marx’ın da Orient’i, statükoculuk, sosyal değişim eksikliği, modernleşmeden yoksunluk ve bir sivil toplumun yokluğu ile karakterize edilen bütüncül bir sistem olarak görmeyi içeren Batı mirasını büyük ölçüde paylaştığını göstermekti. Bu eleştirel noktadan bakıldığında, hem Marx hem de Weber’in Batı’nın Doğu analizi kalıplarının dışına çıkmadığı görülebilmektedir. Asya tipi üretim biçimine ilişkin Marksist nosyon ve Weber’in patrimonyalizm (Hanedancılık) kavramı, ortak varsayımları paylaşmaktadır.” Bu bize, sosyal bilimlerde oryantalist mirasın varlığına işaret etmektedir.[7]

Turner, benzer hususları, Max Weber ve İslam[8] adlı eserinde de ele alıp tartışmaktadır.

Gerçekten de Marx ve Engels tarafından Doğulu toplumları incelemek üzere kavramlaştırılan Asya tipi üretim tarzı, oryantalist yaklaşımın temel karakteristiklerinden birini ortaya koymaktadır. Bu ve benzeri yaklaşımlar, Marx’ın Doğu toplumları hakkındaki görüşlerinin, kapitalizmi ve onun toplumsal ve ekonomik kökenlerini meydana çıkarmak için kullandığı tarihsel materyalist yöntemin nesnelliğine zıt bir biçimde, Avrupa-merkezli geliştirildiğini göstermektedir.[9]