TEFSİRDE ORYANTALİZM ELEŞTİRİSİ: MEVDUDİ ÖRNEĞİ

Mustafa ÖZEL

Son yüzyılda İslam dünyasında yetişen ve büyük iz bırakan az sayıdaki şahsiyetten birisi, merhum Ebu’l-A’la el-Mevdudi’dir (ö.1903-1977). İslamî ilimlerin çeşitli alanlarında önemli çalışmalar ortaya koyan Mevdudi’nin en önemli özelliği, sanırım, bir hareket ve eylem adamı olmasıdır. Ürettiği bilginin, hayatın içinde bulunan birine ait olmasının ayrı bir önemi ve değeri vardır. Mevdudi’nin şüphesiz en meşhur ve en değerli eseri Tefhimü’l-Kur’an adlı Urduca tefsiridir. Dünyanın bir çok diline kazandırılan bu tefsirin Türkçe’de iki çevirisi bulunmaktadır.[1] Biz bu makalemizde, yazarın, son bir iki asırdır İslam dünyasını çeşitli biçimlerde, olumlu ya da olumsuz, etkileyen oryantalizme ve bazı oryantalistlere yönelttiği eleştirilere değinmeye çalışacağız.

Oryantalistlerin Kur’an-ı Kerim’le ilgili ilk çalışmaları, Yüce Kitab’ın kendi dillerine çevrilmesi şeklinde olmuştur. Yapılan araştırmalara göre, batılılarca yapılan ilk Kur’an-ı Kerim tercümesi (1143’te) Latince’dir.[2] Bunu, daha sonraki yıllarda çeşitli batı dillerinde yapılan çeviriler izlemiştir.[3]

Oryantalistlerin çalışmalarının art niyetli olması nedeniyle, yaptıkları çalışmalar Müslüman bilginlerce pek sıcak karşılanmamıştır.[4] Hatta bu çabaların, İslam dünyasında zuhur eden milliyetçiliğin etkisiyle, son yüzyılda cereyan eden Kur’an-ı Kerim’in tercümesi meselesini etkilediği söylenebilir. Müsteşriklerin Kur’an-ı Kerim ile ilgili çalışmalarını şu şekilde tasnif etmek mümkündür: Kur’an-ı Kerim’in kaynağı, vahy, Kur’an-ı Kerim’in tespit edilmesi, düzenlenmesi, toplanması, kıraatı, kıssalar, mekkî ve medenî ayetler, nesh.

Mevdudi’nin tefsirinde oryantalistlere yönelttiği eleştirileri aşağıdaki biçimde gruplandırabiliriz: a- Kur’an-ı Kerim’in kaynağı ile ilgili olanlar, b- Peygamberimizle/Sünnetle ilgili olanlar, c- Kıssalarla ilgili olanlar.

 a- Kur’an-ı Kerim’in kaynağı ile ilgili olanlar

Kur’an-ı Kerim’in ilahî bir kaynağa yaslanmadığını iddia eden müsteşrikler, kendilerince bazı görüşler ileri sürmüşlerdir. Onlara göre Peygamberimiz Kur’an-ı Kerim’i yaşadığı dönemdeki kimi iç ve dış olaylardan ya da kişilerden etkilenerek veya öğrenerek meydana getirmiştir.[5]

Yirminci yüzyıl müfessirleri arasında zaman zaman Kur’an’ı, diğer kutsal kitaplarla karşılaştırmalı olarak açıklamaya çalışmasıyla temeyyüz eden Mevdudi, Yusuf/12, 29. ayetin[6] tefsirinde, önce Kitab-ı Mukaddes’ten (Tekvin, 39: 12, 19-20) bir paragraf civarında alıntı yapmakta, sonra Talmud’dan da (The Talmud Selections, H. Polano s. 81-82) birkaç cümle aktararak şu yorumda bulunmaktadır:

“Görülüyor ki, hikayenin Kur’anî versiyonu, onun sözde oryantalistlerin ileri sürdüğü gibi İsrailî bir kaynaktan alınmadığının, aksine, bu muharref rivayetleri tashih edip dünyaya işin hakikatını anlattığının apaçık bir delilidir.”[7]

Müfessirin kendisini selefleri ve çağdaşları içinde farklı kılan diğer bir özelliği de, tefsirinde zaman zaman arkeolojik bilgi ve bulgulara yer vermesidir. Hatta tefsirini yazmaya başlamadan önce, bu amaçla Kur’an-ı Kerim’de söz konusu edilen yerlere bir araştırma ve inceleme gezisi yapmıştır. Bu bilgiler tefsir içinde yeri geldiğinde değerlendirilmektedir.

Şuara/26 suresinin 149. ayetinin[8] tefsirinde, işte bu tür bilgilerle konuyu izah etmeye çalışmakta, el-Hicr’de gördüğü Semud türü anıtlardan birkaçına, Akabe Körfezi kıyısında Medyen ve Ürdün’de rastladığını, özellikle Petra’daki Semud ve Nebatiye eserlerinin yan yana bir arada olmalarına rağmen üslûp ve mimarî özellikleri bakımından oldukça farklı olduğunu, herhangi birinin bunları incelediğinde hemen ayrı zamanlarda ayrı milletler tarafından yapıldığını fark edeceğini söyledikten sonra şunları ifade etmektedir:

 “İngiliz müsteşrik Daughty, Kur’an’ın gerçek olmadığını kanıtlamak için el-Hicre’de bulunan eserlerin Semud tarafından değil, Nebatiler tarafından oyulduğunu iddia etmişti. Oysa kayalardan ev oyma sanatı Semud’la başlamış ve binlerce yıl sonra İ.Ö. 2. ve 1. yüzyıllarda Nebatiler tarafından geliştirilmiş, Petra’dan yaklaşık 700 yıl sonra, oyulan Ellora mağaralarında doruğuna ulaşmıştır.”[9]

Müfessir, Neml/27 suresi 18. ayetini[10] izah ederken, bu kıssaya benzer bir olayın İsrailî kaynaklarda (Yahudi Ansiklopedisi, XI, 440) da bulunduğunu ancak bunun son bölümünün ne Süleyman peygamberin vakarına, ne de Kur’an’a uygun olduğunu, bu hususun Kur’an-ı Kerim’in İsrailoğulları’nın çarpıtmış oldukları rivayetleri nasıl düzelttiğini ve peygamberlerin temiz şahsiyetlerini, bizzat İsraillilerin bulaştırdığı çirkinlik ve ayıplardan nasıl temizlediğini gösterdiğini ifade etmekte ve şu yorumda bulunmaktadır:

“İsrailoğulları’na gönderilen peygamberler hakkındaki Kur’an’ın bu açıklamalarını ele alan batılı müsteşrikler, Kur’an’ın bu kısımları, İsrailiyyattan aşırdığını hayasızca iddia ederler.”[11]