BATILILARIN ALEVÎLİK İLE İLGİLİ ÇALIŞMALARDA İSLÂM DIŞI ÖĞELERİ ÖNE ÇIKARMALARI

İlyas ÜZÜM

Kendi gelenekleri, ilim anlayışları ve geliştirdikleri metotlar çerçevesinde İslâmiyat alanında çok önemli çalışmalar yapan müsteşrikler, İslâm fırkaları alanında da birçok hatırı sayılır çalışmaya imza atmış, klasik “fırak”, “nihal” ve “makâlât” türü kaynakların bazılarının edisyon kritiğini yapmış, günümüzde varlığını devam ettiren fırkaların bazı temel eserlerini bilim dünyasına kazandırmış, grupların doğuş ve gelişmeleriyle ilgili geniş perspektifli analizler ortaya koymuşlardır.

Bununla birlikte Batılı araştırmacılar “vak’a tespiti”ne yönelik olumlu ve faydalı çalışmalar yanında, kimi defa “açıklama ve yorumlama” konusunda aynı olumluluk ve yararlılıkla paralellik arz etmeyen yaklaşımlar sergilemiş, fırkaların İslâm dışı öğelerine özel ilgi göstermiş, bazı “zayıf” bağlantılardan hareket ederek, söz gelimi, bazı fırkaların “yitik Hristiyanlar” olduğunu ileri sürmüşlerdir. Aynı “sübjektif ve “yanlı” bakışlar, değişen mertebe ve derecelerde Alevîlik ve Bektaşîlik çalışmalarında da (burada birbirine yakın bu iki yapı Alevîlik ortak terimi ile ifadelendirilecektir) kendini göstermiş, en azından bazı araştırmacılar Alevîlik’teki İslâm dışı inançlara ilişkin öğeleri öne çıkararak “İslâmî bağlantı”nın zayıf, yüzeysel ve gevşek olduğu fikrini işlemişlerdir.

Esas itibariyle Alevîlik, on asırlık uzun geçmişe sahip olup geniş bir coğrafi alanı içine aldığı için tarihi arka plânından inanç yapısı ve temel ritüellerine kadar geniş açılımlara sahiptir. Bu tarihi olgunun ana dönüşüm noktalarını teşkil eden göçebe yahut yarı göçebe Türkmen oymaklarının Müslüman olması, bu Müslümanlığın Yesevilik, Vefailik, Kalenderilik ve Haydarilik adlarıyla sufî kalıplarla gelişmesi, Anadolu ve Balkanlar’a yapılan göçler, Babailik Hareketi ve Babai Ayaklanması, Hacı Bektaş Veli ve Bektaşîliğin teşekkülü, Safeviyye Tarikatı ve Safevi Devleti’nin teessüsü, Osmanlı’da Kızılbaş Ayaklanmaları, içe kapanış ve sessizlik süreci, modern dönem gibi başlıklarla Eski Türk dinî inanışları, Hurufî izler, Şiî tesirler gibi birçok boyuta sahip olup bu alanlarda geçmişten günümüze birçok çalışma yapılmıştır. Söz gelimi, Babailer İsyanı’na dair Vladimir A. Gordlevsky, Türk tarihi çalışmalarının önemli ismi Claude Cahen, Anadolu’nun İslâmlaşması konusundaki eserleriyle tanınan Speros Vryonis, Safevi Tarikatı ve bunun Şiî ve siyasi yapısı hakkında Vlademir Federovich Minorsky, Elke Eberhard, Jean Aubin, Hans R. Roemer ve Walther Hinz, Kızılbaş Ayaklanmaları’yla ilgili Hanna Sohrweide, Barbara Flemming ve Jean-Louis Bacque-Grammont’un çalışmalarına gönderme yapmak gerekir. Keza önemli incelemeleriyle Krisztine Kehl-Bodrogi, Buyruk hakkındaki çalışmasıyla Anket Otter-Beaujean, bazı farklı etnik yapıya mensup Alevî gruplara dair çalışmasıyla Peter Bumke, Martin van Bruinessen, Balkan ayağıyla ilgili Machiel Kiel, Bernard Lory, Alexandre Popovic, Clayer Nathalie ve bu alanda özel bir önemi olan Irene Melikoff mutlaka zikredilmelidir. Bazı eksiklikler bulunmakla birlikte Ali Yaman, konuyla ilgili bibliyografik eserinde, yabancı dilde kaleme alınmış 153 kitap, 269 makale adı kaydetmiştir.[1]

Öte yandan bugün de Batı’da Alevîlik’le ilgili doktora çalışmaları bütün hızıyla devam etmektedir. Amerika, Fransa, İngiltere, Hollanda ve Almanya’daki bazı üniversitelerde konunun tarihi, mistik, siyasi, sosyolojik vs. yönleriyle ilgili pek çok çalışma yapılmaktadır. Bu çalışmaların arkasında hangi niyet ve emellerin bulunduğu ve gerçekte oryantalizmin temel işlevinin ne olduğu sorularının cevabı bu makalenin alanı ve amacı dışındadır. Fakat şu kadarını söylemek gerekir ki, bu çalışmaların bir kısmı konunun muhtelif boyutlarının aydınlanmasına önemli katkılar yaptığı gibi, bir kısmı da kasıtlı veya kasıtsız konuyu çarpıtan, anlamayı zorlaştıran ve gerisinde birtakım başka hedefler bulunduğu izlenimi veren yaklaşımlar içermektedir. İkinci gruba girenlere örnek olmak üzere Frederick W. Hasluck (ö. 1920) verilebilir. Balkanlar’da ve Anadolu’da Alevî muhitleri dolaşan, tekkeler üzerinde incelemeler yapan Hasluck, Alevî ya da Bektaşî geleneği mensuplarının Müslümanlık adı altında Hristiyanlık öğretilerini benimseyen kimseler olduğunu, Alevî-Bektaşî dergâhlarının da çoğunun geçmişteki Hristiyan azizlerine ait mekanlar olduğunu iddia etmiştir.[2] John Kingsley Birge de konuyla ilgili kıymetli bir çalışma yapmış olmakla birlikte, zorlamalara girerek yedi noktada Bektaşîlik ile Doğu kilisesindeki uygulamaların çarpıcı benzerlik arz ettiğini ileri sürmüştür.[3] İbrahim Arslanoğlu, bu çerçevede bazı örnekler üzerinde durarak Batılıların Alevîlik araştırmalarının, en azından bir kısmının arkasında bazı siyasi ve stratejik hesaplar bulunduğunu ortaya koymuştur.[4]