“ORYANTALİZM” ÜZERİNE BİR ‘GİRİŞ’ DENEMESİ

Hilmi YAVUZ

Uzun bir süredir ‘Oryantalizm’ üzerine yazıyorum. Bu yazılar, bizim insanımızın bilinç dışında yapılanmış olan bir ideolojinin zihinsel arka planını araştırmak amacını taşıyorlar.

^‘Oryantalizm’ bir açıdan bakıldığında bilim, bir açıdan bakıldığındaysa, ideoloji. ‘Oryantalizm’in Türkiye’de bir ideoloji olarak alımlandığını söylemek mümkün. Bu alımlamanın zihinsel arka planında, Batılılaşma veya Modernleşme duruyor. Batılılaşma, bir ‘medeniyet projesi’ olarak, ‘Avrupalı olma’yı değil, ‘Avrupalı gibi olma’yı dayatan bir projeydi. Shakespeare’in o ünlü kahramanının sorusunu değiştirerek söylersek, asıl mesele, ‘olmak’ mı, yoksa ‘gibi olmak’ mı meselesi idi.

‘Avrupalı olmak’, bir medeniyeti bütünüyle temellük etmek manasına gelir; ‘Avrupalı gibi olmak’sa, o medeniyetin bir parçasını temellük etmek! Bütünüyle temellük etmek, bir medeniyetin kavramlarla inşa edildiğinin idrakinde olmaktır; parçalı temellük ise, simgelerle! Tanzimatçılar kadınlar için piyano çalmayı, erkekler içinse Fransızca konuşmayı ‘Avrupalı olmak’ için yeterli sayıyorlardı. Oysa, birer simgeydi bunlar ve ‘Avrupalı olma’yı değil, ‘Avrupalı gibi olma’yı işaret ediyorlardı. ‘Avrupalı olma’nın bu neviden simgelerle değil, ‘İnsan Hakları’, ‘Demokrasi’, ‘Sivil Toplum’ gibi birtakım kavramlarla ifade edildiği, maalesef, çok geç idrak edilmiştir.

Oryantalizm, işte tastamam burada devreye girdi ve gerçek manada Batılılaşma (Avrupalılaşma, Modernleşme) sürecinin yerini alarak onu ikame etti; ‘Avrupalı olmak’ın yerini, ‘Avrupalı gibi olmak’ın aldığı bir zihinsel süreç...Bilinç dışımızda yapılanan ve entelektüel cehd ile deconstruction’a tabi tutulması gereken bir süreç...

Aydınımıza, önce kendi zihinsel hamulesini temizlemekten başlayan radikal bir entelektüel tasfiye görevi düşüyor. Bu sayısıyla ‘Marife’, bu manada hayırlı bir başlangıçtır.

Oryantalizmden Oksidantalizme Oryantalistleşme

Oryantalizm, çoğumuz ayırdında değiliz ama, Türkiye’nin zi­hin ufkunu kuşatan, baştan başa kuşatan vahim bir ideolo­ji. Ve bu ideolojinin söylemi bilinç dışımızda derinleşip yapılanıyor; gündelik hayatımızda giderek daha fazla yer kaplıyor. Birebir insanî ilişkilerimizde oryantalizmi duyumsamamak olanaksız! Aynı tarihi taşıyan özneler olarak insanların, birbirlerine ‘öteki’ muamelesi yap­tıkları bir tuhaf yabancılık!..

Tuhaf ve elbette manidar! Batılılaşma bizi, bir kimlik etiketleme iddiasıyla giriştiği o yaralayıcı işlemle ikiye böldü. Değişmeyen Do­ğulular, yani Gelenekçiler ve değişen Batılılar, yani Modernler! Şa­şırmamak gerek: Bryan Turner’in de belirttiği gibi,[1] oryantalist söy­lemin temel özelliği ‘Batı’nın emsalsizliğini vurgulamak için Doğu’yla farklılığının altını çizmek’tir. Bu farklılık, oryantalist söylem­de Doğu’nun statikliğinde, değişmezliğinde temellenir temellenme­sine de, bu değişmezliğin asıl nedeni, İslâm’dır. Uygarlık ‘değişme’ demektir ve oryantalistlere göre İslâm, bir ‘medeniyet kurmayı hiç­bir zaman aslî ve temel bir görev olarak’ görmemiştir. İslâm’ı sade­ce değişmeyen dogma olarak din tarafı ile kavrayıp, onu aynı za­manda değişen bir uygarlığın kurucusu olarak kabul etmeme, oryan­talist söylemin alâmet-i fârikasıdır. Bir uygarlıktan değil, olsa olsa bir dinden söz edilebilir İslâm bağlamında ve Batılılaşma, İslâm’a, onda sözümona eksik olanı, yani, uygarlığı getirecektir!

Oryantalizmin ‘çağdaş uygarlık düzeyi’ ile bütünleşmesi, işte bu ideolojik dolayımla gerçekleşti. Oryantalizm önce, ‘çağdaş uygarlık düzeyi’ söylemine eklemlendi; sonra, onun yedeğinde, yavaş yavaş ve ihtiyatla zihinlere sızdı; sızma işlemi bütün bir zihniyeti kuşatır kuşatmaz da, oryantalizm kendisini ‘çağdaş uygarlık düzeyi’nin ta kendisi ilan etti! Türkiye’nin Batılılaşması değil, oryantalistleşmesi sü­reci böylece tamamlandı.

Bunun önemli bir saptayım olduğunu düşünüyorum. Toplumu Batılılaşmış (modern) ve Batılılaşmamış ya da, Batılılaşmaya ayak di­retmiş (geleneksel) iki kesime bölme marifeti oryantalizme aittir ve bunun da adı oryantalistleşmedir elbette; Batılılaşma değil!