SİHRİN HAKİKATİ VE MÛCİZEDEN FARKI

Halil İbrahim BULUT

İslâm dünyasında doğup gelişen fikir akımlarına mensup düşünürlerin büyük bir ekseriyeti, hârikulâde olayların imkânını kabul ederler. Bunu, hem Allah’ın güç ve kudret sahibi olduğunu, varlığa her zaman müdahale edebileceği esasını, hem de peygamberlik müessesesinin en önemli delili olan mûcizelerin imkân ve delâleti meselesini izah edebilmek için yaparlar. İslâmî literatürde, olağanüstü hadiseler genel olarak gerçek ve gerçeğe benzer olmak üzere ikiye ayrılır. Buna göre mûcize ve kerâmet gerçek anlamda hârikulâde olayları; sihir, kehânet, hokkabazlık ve parapsikolojik bir takım hadiseler de gerçeğe benzer hârikulâde olayları teşkil ederler. Aslında bu ikinciler, yapılış tarzı ve sonuçları itibarıyla sıradan insanlar tarafından bilinmediğinden dolayı olağanüstü diye isimlendirilirler. Bu makalede, gerçek anlamda hârikulâde bir olay olan mûcize ile görünüş itibarıyla hârikulâde olan sihir arasında nasıl bir ilişki bulunduğu meselesi üzerinde durulacaktır. Önce sihrin tanımı, Kur’an ve sünnetteki kullanımı ve türleri izah edilecektir. Sihrin bir hakikatinin olup olmadığı meselesi lehte ve aleyhte delillerle açıklandıktan sonra, kelâm literatürü esas alınarak sihir ile mûcize arasındaki farlılıklar ya da benzerlikler ortaya konulacaktır. Makale, genel bir değerlendirme ile sonuçlandırılacaktır.

A. Sihrin Sözlük Ve Terim Anlamı

Sözlükte “sebebi bilinemeyen, hakikati idrak edilemeyen, latîf ve ince şey”[1] manalarına gelen “shr” kökü “aldatmak, hîle yapmak ve aklı çelmek” anlamlarının yanı sıra, henüz varlıkların dış görünüşlerinin belirginleşmediği ve bu sebeple gerçekte olmadığı halde alaca karanlıktan dolayı gözün algılamakta yanıldığı “seher vakti”, ince ve latîf tesiri sebebiyle “gıda” ve ayrıca “akciğer” gibi vücudun içte kalan organları anlamlarını da içermektedir.[2] Dilciler, sihrin eşyayı olduğundan başka türlü göstermek,[3] sâhirin (sihir yapanın) ise bâtıl olan şeyi gerçek sûrette gösteren ve varlığı olduğundan başka türlü hayal ettiren kimse olduğunu belirtmişlerdir.[4] Bazıları da bu kelimenin aslının “bir şeyden başka bir şeye çevirmek ve döndürmek” olduğunu söylemiştir.[5] Nitekim bu anlamıyla ilgili olarak Hz. Peygamber’den rivâyet edilen “Beyanda sihir vardır”[6] hadisi delil getirilmiş, doğru olmasa dahi kelâmda dinleyenin kalbini cezbeden bir yön olduğuna dikkat çekilmiş;[7] hatibin güzel ve süslü ibarelerle gerçeği saptırabileceğine, bâtılı hak gibi gösterebileceğine[8] vurgu yapılmıştır. Bu itibarla sihir lafzı, sebebi gizli olan, hakikatin hilâfına algılanan, göz boyama ve aldatma gayesiyle yapılan her şeyin ismi olmuştur.[9]

Sihir kelimesinin ıstılah anlamı ise “tabiat üstü gizli güçlerle ilişki kurarak veya kendilerinde gizli güçler bulunduğuna inanılan bazı tabiî nesneler kullanarak zararlı, faydalı veya koruma gâyeli bazı sonuçlar elde etmek için yapılan işler” şeklinde tarif edilir.[10] Sihir ve çeşitleri konusunda geniş açıklamalar yapan İbn Haldûn (ö. 808/1406) sihri “semâvî kuvvetlerin yardımıyla, nefis ve rûhun unsurlar âlemine tesir etme kudret ve istidadını bildiren ilimdir” diye tanımlar.[11] Taşköprizâde (ö. 968/1561) ise daha mufassal bir târif yaparak sihrin sebebinin gizli, hakikatinin ise sâhirden zuhur eden fiil ve sözlerden kaynaklanan, aldatmaca ve hîleler yoluyla insanları itaat eder bir hâle getirmek olduğunu belirtir. Ona göre bu ilim, gezegenlerin pozisyonlarını bilmekten, bunlardan her birisinin yer ile irtibatından, gezegenlerin görünümleriyle ilgili vakitlerdeki sâhirin uyguladığı işlem ve terkiplerden bahseder.[12] Başka bir tanıma göre sihir, şeytan ve cinlere yakınlaşmak, onlardan yardım dilemek ve bu şekilde her hangi bir şeyi, hakikatinin dışında göstermektir.[13]

Sihir kelimesi büyü anlamını da taşımakla birlikte, sihrin büyüden daha kapsamlı olduğu kabul edilir. Çünkü büyü ile sihrin bazı şekilleri arasında farklar vardır. Sihirbazlıkta gözü aldatan, hokkabazlık, el çabukluğu ve renk yanıltmasına dayanan bir sanatı yürütme anlamı vardır. İllüzyonizm, manyetizma, hipnoz, telepati gibi teknikleri uygulayan sihirbazdır. Büyücü ise iyi veya kötü varlıkların yardımını sağlayan, büyü tekniğini, usullerini, tılsımlı sözleri, iksirleri, uygun materyali, muskaları, diğer ilgili maddeleri bilen ve kullanan kimsedir.[14] İslâmî kaynaklarda kâhin, mecnun, şâir ve sâhir arasında her ne kadar bir fark ortaya konulmaya çalışılmışsa da, Kur’an’a bakıldığında söz konusu kavram ve şahıslar arasında belirgin bir ayrıcalığın olmadığı görülür. Kur’an-ı Kerim’de sihir ifâdesinin bazen peygamberler, bazen onlardan zuhur eden mûcizeler, bazen de bizzat ilâhî kelâmın kendisi için kullanıldığı görülür.[15] Kur’an’da sihir kelimesi, gözü ve gönlü aldatma,[16] hak ve hakikatten yüz çevirme,[17] seher vakti,[18] mecnun,[19] yeme ve içmeye muhtaç olan sıradan bir insan[20] ve maharet sahibi âlim kimse[21] anlamlarında kullanılmıştır. Hadis literatüründe ise, gıda,[22] vakit,[23] vücudun içte kalan her hangi bir uzvu,[24] zekice açıklama yapmak[25] gibi anlamlarda kullanılmıştır.

İslâm dininin sihir konusundaki tutumunu iyi anlayabilmek için, İslâm öncesi Arap geleneğinden intikal eden kültürel mirası dikkate almak gerekir. İslâm öncesi Arabistan’da, Hıristiyanlık ve Yahudiliğin tesiri ile gelen unsurlar hesaba katılmazsa ruhlar âlemi yani metafizik âlem, Allah ile kabilelerin ilâhları ve cinlerden meydana gelmekte ve insanları bu âlem ile birleştiren bağlar sihirbazlar, kâhinler, şâirler ve mecnunlar vasıtasıyla kurulmakta ve bunların söz konusu âlemden haber verdiklerine inanılmaktaydı.[26] Böyle bir inancın yaygın olduğu Arap toplumunda nübüvvetle görevlendirilen ve yeni bir şeriat getirip Allah, melek, cin, şeytan, cennet ve cehennem gibi mânevî âlemden haber veren Hz. Muhammed’in, Mekkeli müşrikler tarafından çoğu defa bu kavramlarla itham edilmesi anlaşılabilir bir husustur. Çünkü Arap toplumunda gâipten haber verdiğine inanılan kimselere bu tür isimler verilmekteydi. Nitekim Kur’an’da müşriklerin, Hz. Peygamber’i “Bu, apaçık bir sihirbazdır”,[27] “Pek yalancı bir sihirbaz”,[28] “Sihirlenmiş bir insan (meshûr)”[29] demek suretiyle sihirle itham ettikleri bildirilir. Diğer taraftan onun bir şair,[30] kâhin[31] ve mecnun[32] olduğunu ileri süren müşriklerin bu itirazlarına Kur’an’da yer verilmiş, bunlara cevap olarak da Hz. Peygamber’in şair, kâhin ve mecnun olmadığına vurgu yapılmıştır.[33] Müşrikler, Hz. Peygamber’e bu şekilde itiraz ederken ilâhî kelâma da “sihir” diye iftirada bulunmuşlardır.[34] Aslında inkârcıların bu tavrı Hz. Peygamber ve Kur’an’la sınırlı değildir. Nitekim Kur’an-ı Kerim, bütün peygamberlerin inkârcılar tarafından aynı şekilde yalancılıkla ve sihirbazlıkla itham edildiklerini bildirmiş,[35] sihirbazlıkla peygamberlik görevinin apayrı şeyler olduğunu izah etmek için de çoğu defa Hz. Mûsâ ile Firavun’un sihirbazları arasında geçen mücadeleden bir çok yerde örnekler vermiştir.[36] Böylece Kur’an, mûcize ile sihir arasında mahiyet farkının olduğunu beyan etmiş, sihirbazların yaptıklarının göz boyama, aldatma ve el çabukluğu türünden olduğuna dikkat çekmiştir. Bu itibarla sihri ve sınırlarını bilen sihirbazların, Hz. Mûsâ’nın mûcizeleri karşısında aciz kalmalarını ve Mûsâ’nın Rabbine îman etmelerini[37] bu çerçevede tahlil etmek gerekir.