Bİ’RİMAÛNE SEFERİ (Sebep, Sonuç ve Çıkar İlişkileri Bağlamında)

Ünal KILIÇ

Hicret sonrası kardeşlik (uhuvvet) tesisi ile dinî, anayasa metni hazırlatıp tüm tarafların imzasına sunma ile de Medine’de siyasî birliği kuran Hz. Peygamber, İslâm davetini daha geniş çevrelere ulaştırmak için gerekli çalışmaları zaman kaybetmeden başlattı.

İslâm Tarihi’nde “Medine Dönemi” de denilen bu dönemde, İslâm’a davet metotları ile hedef kitlede, “Mekke Dönemi’ne” nazaran bir takım değişiklikler oldu. Henüz Müslüman olmamış Medinelilerin İslâm’la tanışması için dahilde, etrafta yaşayan komşu kabilelerin hidayet bulması için de hariçte yoğun bir gayret içerisine girildi.

Kısa bir müddet içerisinde devletini sağlam temeller üzerine oturtan Hz. Peygamber, bir yandan da kitleleşme faaliyetlerinin devamı olarak, çevreyi tanımak üzere küçük silahlı birlikler çıkardı. “Herhangi bir çatışma ve çarpışmaya girmelerine izin verilmeyen bu erler, etrafı ve ticaret yollarını kolaçan ediyor, kabilelerin durumu hakkında istihbaratta bulunup Rasûlullâh’a dönüyorlardı.”[1]

Peygamberimiz, devlet başkanı sıfatıyla müşrik komşu kabilelerle insanî ilişkileri en iyi şekilde sürdürmeye gayret ediyordu. “Şayet (düşmanlar) barışa meylederlerse sen de ona yanaş ve Allah’a güvenip dayan”[2] ayeti ile de barışa teşvik ediliyordu. Bununla birlikte Rasûlullah, zorunlu kaldığında savaşmaktan da kaçınmıyordu. Bizzat iştirak ettiği veya görevlendirdiği sahâbîleri aracılığıyla gerçekleşen seferlerde[3] savaşsız çözümleri sonuna kadar zorluyor, fiilî çatışmalarda ise mümkün olan en az zayiatla işi bitirmeye çalışıyordu.[4]

Davet halkalarını genişletmek veya komşu kabilelerle iyi ilişkiler kurmak için zaman zaman birlikler görevlendiriliyordu. Bu görevlendirmelerde savaş yapmak, barış için uğraşmak, ticarî ilişkileri güçlendirmek, hepsinden de önemlisi İslâm’ı tanımayan insanlara bu yeni dinin gerçeklerini anlatmak da hedefleniyordu.[5]

Yukarıda belirtilen mülâhazalarla tertiplenen seferlerden birisi de “Bi’rimaûne Seferi”[6]dir. İlk dönem İslâm Tarihi kaynakları ve onları temel alarak yapılan araştırmalar, başta Hz. Peygamber olmak üzere bütün Müslümanları büyük bir üzüntüye düşüren bu sefer hakkında detaylı bilgilere yer vermişlerdir. Bununla birlikte kaynaklarda yer alan rivayet farklılıkları olayın tam olarak tespitini güçleştirmektedir. Aslında kaynaklarda yer alan ifadelerin genel söylemleri bizim kesin kanaatlere ulaşmamız için yeterli gibi görünmesine rağmen bazı araştırmacılar, rivayet farklılıkları arasındaki çelişkili gibi görünen ve ayrıntılarda gizlenen bilgilerden hareketle zaman zaman iftiraya ulaşan iddialarda bulunmaktadırlar. Söz konusu kişiler, savaşı son çare olarak gören ve hemen her fırsatta barış için çaba sarf eden; barış ortamının İslâm’ın yayılıp yerleşmesinde daha etkili olduğunu gayet iyi bilen Hz. Muhammed’i bir savaş peygamberi gibi göstermeye çalışmışlardır. Bu iddialarını ispat için de kaynaklardaki Bi’rimaûne Seferi ile ilgili genel kabul gören bilgilerden değil de az itibar edilen ve ikincil olarak zikredilen rivayetlerden hareketle, bu seferin sadece askerî maksatlara yönelik olarak yapıldığını söylemektedirler.

Bi’rimaûne Seferi ile ilgili bilinmeyenleri, yanlış anlaşılmaları, hepsinden de önemlisi ithamları en mukaddem rivayetlerden faydalanarak ortaya koymak gerekmektedir.

Hicretin dördüncü yılının Safer ayında (Temmuz 625)[7], Uhud Gazvesi’nden birkaç ay sonra, Bi’rimaûne denilen mevkide gerçekleşen olayla ilgili değişik isimlendirmelere rastlanılmaktadır: Seferin komutası için görevlendirilen sahabînin ismine nisbetle “Seriyyetü’l-Münzir b. Amr”, sefere iştirak edenlerin Ashâb-ı Suffa’ya mensup el-Kurrâ’dan oluşması sebebiyle “Seriyyetü’l-Kurrâ” ve olayın gerçekleştiği mekân dolayısıyla da “Seriyyetü Bi’rimaûne” [8] isimleri verilmiştir.

Bu çalışmada seferle ilgili klasik siyer ve tarih kitaplarımız tarafından verilen rivayetleri tekrar etmekten ziyade, konuyla ilgili tereddüt ve istifhamları netleştirmeye yönelik bilgiler vermeye ve  olayın sosyal ve kabileler arası ilişkiler boyutunu ortaya çıkarmaya çalışacağız.