İSLAM HUKUKU AÇISINDAN İSRAF EKONOMİSİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

İsmail KÖKSAL

Ekonomi, iktisadî meseleleri inceleyen bir ilimdir. Bütün toplumlarda maddî açıdan ana gaye, zenginleşmeyi sağlamaktır. Bunun bir yönü faydalı üretimi artırmaktan geçerken, diğer yönü de mevcudu yerinde kullanmaya dayanmaktadır.[1] Bu her iki yönün rantabl kullanılmasına verim ekonomisi demek mümkünken, aksine de israf ekonomisi denebilir. Ki, Güner de verim ekonomisini; coğrafyayı, insanı, yer altı ve yer üstü kaynaklarını, zamanı en üstün verimi alacak şekilde teşkilatlandırmaya, çalıştırmaya ve tesirli kılmaya götürecek kültür ve iktisat politikalarının tümü olarak tanımlar.[2]

İsraf, Arapça bir kelimedir ve bir konuda aşırı gitmeyi ifade eder.[3] Gereksiz harcama yapmayı ifade eden bir deyim olarak dilimizde iştihar etmiştir. Bu yönüyle de bütün dinler gibi İslam’da da haram kılınmıştır.[4] Dolayısıyla iktisat, malı israfa kaçmadan kullanma ve harcama anlamına gelir.[5]

İslam, israfı yasaklamış ve Müslüman’ın itidal ölçüleri içerisinde hareket etmesini istemiştir. Bu konuda ifrat ve tefrite, israf ve cimriliğe düşülmemesi gerektiği ayet ve hadislerde belirtilmiştir.[6]

İktisatla itidal zihniyeti arasındaki ilgi, İbni Haldun’un da (809/1406) üzerinde önemle durduğu bir konudur. Ona göre servetin artması, lüks ve israf temayüllerini güçlendirir. Çünkü çoğalan malın, nasıl tüketileceği problemi ortaya çıkar. Yine israf zihniyetinin uyanması, halk tabakaları arasında gerginliklere neden olur. Çünkü tüketimdeki sınırsız konum, mevcutla iktifa anlayışına terstir. Dolayısıyla zenginlerin ölçüsüz hareketi, fakirleri tahrik eder. Böylece bu noktadaki mütref hareket, ahlâk anlayışını sarsar ve milletlerin zayıflamasına, sonra da yıkılmasına yol açar.[7]

Biz her ne kadar ekonominin israf boyutunu inceleyeceksek de, bu terimin muhtevasına israf çerçevesinde değerlendirilebilecek her türlü imkanın zayi edilmesi girmektedir. Bu cümleden olarak, iyiye motive edilemeyen gençlik, işletilemeyen madenler, gerektiği gibi kullanılamayan toprak, istifade edilemeyen denizler ve akarsular, orman ve otlaklar... kısaca tam istifade edilemeyen veya asgariye elde edilebilecekken daha fazla fiyatla kazanılan her menfaat bir israftır. Ve bunların hepsi de bir yönüyle ekonomiyle ilgili olduğu için, israf ekonomisinin alt başlığı sayılır. Yine iş alanı açamama endişesiyle yapılan nüfus planlaması da bir potansiyeli değerlendirmemek manasına gelmektedir. Bu yönüyle de israf ekonomisinin bir parçasıdır. Halbuki genç nüfus, sosyal masrafları artırmadan verim sağlar. Türkiye’de ise bu nimetin kökünü kurutmak istercesine doğum kontrolüne yer verilmektedir. Güner’in ifadesiyle; kültür emperyalizmi hayal gücümüzü bile köreltmiştir. Zira milletin daha çok çalışmasını ve istihsalin artırılmasını düşünmek yerine, doğumu azaltmak planlanmaktadır. Halbuki nüfus daima kalkınmanın sürükleyici ve itici unsurudur.[8] Zira güçlü bir iç pazar olmadan sanayi sektörünün, yine ticaret, yatırımı teşvik ve gerçekleştirmek için ve hizmet sektörlerinin gelişmesi düşünülemez.[9] Zaten nüfus planlamasının altında, gelişmiş ülkelerin uzun vadeli hakimiyet politikaları vardır. Bu sebepten de bu konuyu finanse etmektedirler. Bu ülkeler dünya nüfusunun %25 ine, dünya ticaretinin de %75 ine sahiptir. Bu sebepten kendi ülkelerinde nüfusu teşvik etmektedirler. Zaten nüfus kontrolü aileyi menfaate dayalı, ruh ve ahlâk sisteminden uzak bir şirket haline getirmektedir.[10] Tabi manevî sorumluluk açısından vebali, ilgili kişilere düşmektedir. Ayrıca keyfiyetli nüfus artışının hiçbir zararı olmasa gerek. Bilimsel veriler de bunu gösterir.[11]

Meseleye üretim açısından bakıldığında; ürünlerin, karşılanmamış ihtiyaçları karşılama veya karşılanmış olsa bile daha iyisini yapma girişimine dayanması gerekir.[12] Dolayısıyla aynı kalitedeki ihtiyacın üstündeki üretim israf olduğu gibi, ihtiyaç olmadığı halde piyasaya sürülen mal da israftır. Binaenaleyh bilcümle moda değişiklikleri böyle sayılır. Çünkü firmalar öncelikli olarak kendi kârlarını artırmayı ve rekabetten aldığı zararı giderme amacını planlamaktadır.[13] Fakat bu amaçların İslam hukukuna göre külliyyen meşru olduğunu kabul edemeyiz. Bu sebepten tekelciliği sağlama adına yapılacak gayr-ı meşru tedbirler de israf ekonomisine bir destek mahiyetini taşır.

Düğün-dernek harcamalarında ölçülü davranmak kadar, hiçbir yiyeceği israf etmemek, yemeği sofraya gereğinden fazla koymamak, gereğinden fazla yememek[14] de israf ekonomisi kategorisindedir. Bu sebeple Osmanlı Devleti’nde toprağı ideal seviyede kullanma konusunda bir özen ve düzen vardı. Uygulamadaki tımar sistemine göre toprak işletenindi.[15] Bununla arazinin verimli kılınması hedef alınıyordu ve de başarıldı.

Yine mevcut imkanlarımızla yapabileceğimiz ve daha ucuza üreteceğimiz şeyi dışarıdan ithal etmek ve pahalıya temin de israf ekonomisi cümlesindendir. Çünkü gereksiz yere fazla masraf yapılmaktadır. Bu cümleden olarak fahiş fiyatla alım-satım da israf ekonomisine girer.[16]

Yine vatandaşa normal şartlarda kazandırılabilecek olan, fakat başta idarecilerin, sonra da halkın sorumsuzluk duygusuyla ortaya çıkan ve istifade edilebileceği halde edilemeyen her imkan da israf ekonomisi çerçevesinde değerlendirilir. Dolayısıyla gereksiz yere çıkarılan her formalite ve bürokrasi, israf ekonomisini destekleyen bir parçadır. Zira insanların kolayca işlem yapmasını engelleyen gereksiz her tasarruf, idealler adına caydırıcı olmakta ve doğruları yapmayı engellemektedir.[17]

Otokritik açısından baktığımızda bizden daha küçük toprağa, daha az imkanlara, daha kötü iklim ve coğrafya şartlarına, üstelik daha da fazla nüfusa sahip olan ülkeler, daha gelişmiş konumdadır. Japonya, Belçika, Hollanda, Almanya, Fransa, Danimarka, İtalya, Lüxemburg, İsveç, Norveç, Güney Kore, Tayvan... gibileri buna örnektir.[18] Çin’in bile kalkınma hızı % 9-10 gibi dünyadaki en ileri konumdadır. Zira bu ülkeler bize kıyasla kaynaklarını daha iyi değerlendirmektedirler. Dolayısıyla hem daha hızlı gelişmektedirler. Çünkü israftan ve israf ekonomisinden daha uzaktadırlar.

Yahudilerde olduğu gibi Japonya’nın kalkınmasında da en büyük tesir, çocuklarındaki millî şuurun var olmasındadır. Bu açıdan bakıldığında, bizdeki bilinç eksikliği de israf ekonomisinin en büyük âmillerinden birisini oluşturur. Bu durum aynı zamanda verim ekonomisine geçememenin de en büyük sebebidir. Bu da Marksist ve kapitalist bütün iktisatçıların kabulüyle, manevî dinamiklerin insan motivasyonunda etkili olduğu fikrinin teyidi manasına gelir. Öyleyse millî ve manevî duygulardan toplumu eksik yetiştirmek de, israf ekonomisini bırakamama ve verim ekonomisine geçememe konusunda en büyük engeldir. Toplum içerisindeki kardeşlik duyguları, karşılıklı saygı ve sevgi de bu cümleden olarak değerlendirilir. Zira birbirlerini seven insanlar, daha çok yardımlaşır ve fikir alış verişinde bulunurlar. Öyleyse bu fikri kıvılcımlayacak dinî ve ananevî değerleri vermeliyiz. Kaldı ki bu güzel duyguların olmayışı, haset ve rekabet duygularıyla engelleyici olarak da rol oynayabilir. Tabi, rekabetin olmayışı ve zararlı manadaki tekelciliğin de zararları pek çoktur.[19] Dolayısıyla bu meseleler de halledilmeden ideal ekonomiye geçiş mümkün olamaz. Bu ise eğitimin ekonomiye ne denli büyük katkı sağladığını gösterir. Mesela okullarda öğrenemediklerini veya öğretilmediklerini özel kurslarla temin etmeye giden bir sistem, her yönüyle israf içindedir. Sevmediği mesleğe yönlendirilenler ile ehliyetsiz bir şekilde iş başı yapanların konumu ise bir başka yaradır. Belli kapasiteyi yakalamış nice beyinlerin de ülkelerinden şu veya bu sebeple ayrılmış olması ise daha da acı bir sonuçtur.[20]