KUR’ÂN’DA ŞİİR VE ŞAİR

İsmail Hakkı SEZER

Bu konuyu ele alırken bazı ön-kabullerimiz bulunmaktadır.

Bu makalede şiir ile nazmı ayrı düşüneceğiz. Nazım deyince aklımıza, olumlu veya olumsuz şiir (sezgi)’den kaynaklanan belli vezinlerde söylenip yorumlanan vezinli ve kafiyeli dizeler ve dize türü şeyler gelecektir.

Şiir deyince ise ister nesir, ister nazım olsun tüm edebî türleri besleyen kaynak (yeti, beceri veya sanat) akla gelecektir.

Yer yer herkesin bildiği anlamda kullanım gerekli olursa, bunu, “herkesin anladığı anlamda şiir”, “meşhur anlamı ile şiir”, “edebiyat türü olarak şiir” gibi nitelemeler ile “bizim vurguladığımız şiir” veya “Kur’ân’ın vurguladığı anlamdaki şiir”den ayıracağız.

Peşinen söylemek gerekirse Kur’ân-ı Kerîm, hiç bir âyet-i kerîmesinde “herkesin anladığı anlamdaki şiir”e olumlu veya olumsuz bir değinişte bulunmamış, tüm edebî veya gayr-i edebî anlatım ve ifade türünün “tenkit edip tasvip etmediği kaynağına” dair beyanlarda bulunmuştur. Kur’ân-ı Kerîm’in bir de tasvip ettiği kaynak vardır ki, o da geniş anlamıyla şeytânî olmayan iniş ve doğuşlardır.

Şuarâ sûresindeki âyet-i kerîmede, şeytânî vahiylerin dinleyicileri anlatılırken onlar hakkında “şairler” nitelemesinin kullanılması tamamen yerindedir. Ancak bu kullanım, o çağda “şeytânî algıları yorumlama fonksiyonunu” daha çok nazımcıların üstlenmesi nedeniyle kelimeyi bir anlam daralmasına uğratmış, o gündür bu gündür şair deyince hep sadece “nazım ehli” anlaşıla gelmiştir. Edebiyat türü olarak şiire sıcak bakmayan veya başka bir edebî türü, meselâ romancılığı yeğleyen toplum, eğer romanlarında tema olarak şeytânî vahiyleri gündemde tutuyorsa âyet-i kerîmedeki “şairler” sözünün içine, dolaylı anlatım veya kıyas yoluyla girmekten çok, bize göre, kök anlama giderek, “onlar da şairdirler, çünkü şair kulak verip sezmeye çalışandır, Kur’ân-ı Kerîm’de, özel olarak ‘şeytânî vahiy sezgicileri olan şairler’ gündeme getirilmiştir” çıkarımıyla, doğrudan doğruya girerler.

A. Şi‘r Kökü Hakkında

I. Şi‘r (Şa‘ara) Kökü ve Sözlük ve Terim Anlamı

Şîn-‘ayn-lâm harflerinden meydana gelen şa‘ara kökü, biri sebât, diğeri biliş ve alâmet olmak üzere iki temel mânâ ifade eder.[1] İkinci kök bir şeyi bilişi ve onun farkına varışı anlatır ve şaire, başkasının fark edemediği şeyleri fark etmesi nedeniyle şair denmiştir.[2] Bu açıklama, şiirin derin bir seziş, hissediş ve kavrayış demek olduğunu göstermektedir.

Aynı harfleri taşıyan makluplarının anlamlarına gelince; ‘aşara; karşılıklı giriş ve karışmayı, şera‘a; içinde bulunulacak uzun bir boyuta açılışı, ra‘aşe; titreyiş ve sarsılışı, ‘araşe ise üst üste bindirilmiş bir şeydeki yüksekliği anlatmaktadır. Dikkatli düşünülünce bu köklerin hepsinde, “bir şeyin kendi dışına doğru bir uzanışının olması” anlamının bulunduğu görülür: Türkçe “arayış” ve “eriş” de böyledir. Hatta vuruş anlamındaki eski kelimemiz olan “uruş” da bir titreyiş ve sarsılışı ifade eder. “Arayış”, başlayıp süren uzun bir eylem boyutudur. “Eriş”, aranan şeyin sezilip hissedilmesini anlatır, meselâ “künhüne ermek” deriz. “Erişme”, yükseklik boyutunu da gerektirir. “Aşma”, kabın dışına çıkıp karışmayı ve başkasının sahasına girmeyi, aynı zamanda aşkın kelimesinde olduğu gibi bir yükselişi de akla getirir. Yani Arapça “şa‘ara” kökünün ve makluplarının anlamları, Türkçe “aramak”, “ermek”, “urmak” ve “aşmak” kelimelerinin anlamları ile aşağı yukarı örtüşmektedir. Her iki grubun ortak özü ise dışa doğru bir boyut gelişmesi ile dışarıdaki bir şeye eriş, üstelik derin bir aramayı gerektiren üstün bir eriştir. Şöyle de söyleyebiliriz: “Hissediş, seziş ve kavrayış eylemleri”, derin arama, kabını aşma ve üstün bir erişme olmadan gerçekleşmez.

Goldziher, şair kelimesine “tabiat üstü sihrî bir bilgiye sahip olan, sezişle bilen” anlamını verir.[3] Şiir kelimesinin “şiir ve manzume” anlamına gelen Sâmî bir menşe’den geldiği ihtimali,[4] bize göre dillerin kaynağının Hz. Âdem’in konuşması olduğu kanaatimizle[5] bağdaşır bir bulgudur. Nitekim İbranca “şîn-yod-reş” harflerinden meydana gelen “şîr” kelimesi şarkı, güfte, kaside, mûsikî ve marş anlamında, “şîn-yod-reş-he” harflerinden müteşekkil olan “şîra” kelimesi ise şiirsel kaside, şiir ve şarkı anlamındadır.[6] Gariptir ki saç anlamındaki “sîn-‘ayn-yod-reş” harflerinden oluşan “sa‘îr” okunuşlu kelime de saçlı, saçı bol anlamında, “sîn-‘ayn-reş” harflerinden oluşan “se‘ar” kelimesi de saç anlamındadır.[7] Saç anlamındaki İngilizce “hair” ile Almanca “haar” da okunuş olarak “se‘ar”ı andırıyor. Arapça’da saç, bilindiği üzere “şa‘r”dır ve o da yakın bir okunuşa sahip bulunmaktadır. Latince kıl ve karışık saç anlamındaki “saeta”[8] da “saç”, “se‘ar” ve “şa‘r” kelimelerini okunuş olarak okşar gibidir.

Bu Arapça kökü tekrar irdelemeliyiz. Şa‘ara kökünden şi‘r (şiir) ve şa‘r (saç) kelimeleri vardı. İbranca “şîr”, “şîra” (şiir) ve “se‘ar” (saç) kelimeleri de yakın okunuşlu idi. Arapça “şa‘ara” kökünde ve makluplarında öz olarak sabit oluş, uzayış, yükseliş, birbirine giriş anlamları var. Saç bu özelliklere sahiptir, şiir de şairden başlayan, uzanıp yükselen bir sezişle beslenen bir karizmadan ibarettir. Bu yorumlarımız da az önce andığımız şiir kelimesinin “şiir ve manzume” anlamına gelen Sâmî bir menşe’e, oradan da tâ Âdemce’ye kadar yükseldiği kanaatimizi beslemektedir.