KUR’AN VE TEFSİR ARAŞTIRMALARINDA BATILI YAKLAŞIMDA DEĞİŞİM VE BALJON (1919-2001)

İsmail ÇALIŞKAN

Geride bıraktığımız yüzyılda Kur’an, tefsir ve tefsir tarihine ilişkin araştırmaların dikkate değer bir kısmı batılı araştırmacılar tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmaların en önemli halkasını Goldziher oluşturur. Ondan sonra önemli bir halka da Baljon’dur. Fakat her iki şahsın araştırma konularına yaklaşım biçimi ve vardıkları sonuçlar arasında önemli farklılıklar vardır. Bu iki örneğin arasındaki benzerlik ve ayrılıklar, aynı zamanda Batılı araştırmacıların genelde İslam üzerine, özelde Kur’an ve tefsir üzerine yaptıkları araştırmalarda değişen yönleri de göstermektedir. Bu yazımızda, Türkiye’de oryantalizme dair yazı ve konuşmalarda adından hemen hiç bahsedilmeyen Baljon’u ve araştırmalarını ayrıntılı bir şekilde tanıtacak, ardından da oryantalist Kur’an araştırmalarında değişen yöne işaret edeceğiz. Kanaatimizce Baljon, oryantalizmin Kur’an ve tefsir araştırmalarındaki yeni yönelimlerini güzel bir şekilde temsil etmekte, bu bakımdan işaret taşlarından birini oluşturmaktadır. Onun bu önemine rağmen, son zamanlarda Türkiye’deki oryantalizm üzerine yapılan çalışmaların hiç birinde ondan bahsedilmemektedir.

I- j. M. S. Baljon Kimdir?

Endonezya’nın iki önemli oryantalistle irtibatı vardır. Birisi oryantalizmin önde gelen simalarından olan C. Snouck Hurgronge’dir (1857-1936). Hollanda hükümeti, sömürgesi altına aldığı Endonezya’da Müslüman halkla düştüğü açmazlara çözüm bulabilmek ve İslamî bir politika belirlemek maksadıyla onun yardımına başvurmuş ve özel olarak görevlendirmiştir. Böylece Hollanda hükümeti, ilk defa sömürgesi altındaki Müslüman bir ülkede İslamî politika belirlemek amacıyla bir projeyi uygulama iradesini göstermiştir. Endonezya ile irtibatı olan bir diğer kişi ise orada doğan ve daha sonra hayatını şarkın engin bilgi ve kültür birikiminin izlerini aramaya ve çağdaş İslam düşünce ve hareketlerinin Hindistan-Pakistan versiyonlarını araştırmaya adayan Baljon’dur.

Ülkemizde ilk defa Kur’an Yorumunda Çağdaş Yönelimler ismiyle çevrilen kitabıyla tanınan Johannes Marinus Simon Baljon, aslen Hollandalıdır. 18 Temmuz 1919’da, yukarıda da işaret edildiği gibi, o zamanlar Hollanda sömürgesi olan Endonezya’da, babasının resmî görevi sırasında, Modjowarno şehrinde doğdu. Daha sonra yüksek tahsilini Utrecht Üniversitesi’nde (Hollanda) Teoloji, Arapça ve Sanskritçe üzerine yaptı. Öğrenimini 1946-1948 arasında Londra’daki School of Oriental and African Studies’de Urduca ve Arapça ile devam ettirdi. 1961 yılında Groningen Üniversitesi (Hollanda) Teoloji bölümüne öğretim üyesi olarak atandı ve orada İslam, Budizm ve Hinduizm hakkında dersler verdi. 1971’de Leiden Üniversitesi’nde profesör oldu. Burada da İslam üzerine dersler verdi. Bu süre içerisinde bir çok kitap ve makale yayınladı. 1984 yılında emekliye ayrıldıktan sonra çalışmalarını evinde, Lahor ve Delhi’de verilmiş olan fetvalar üzerinde devam ettirdi ve bu konuda dört makale yayınladı. Kendisi ile kurduğumuz temas sırasında (Ocak 2000) ilerlemiş yaşına rağmen halen bu konularla ilgili çalışmalarını yardımcı eleman kullanarak, yavaş da olsa, sürdürüyordu. Ancak üzerinde çalıştığı son makalelerini yayınlayamadan ve bu konulardaki tüm makalelerini bir araya getirerek kitaplaştıramadan -bunu yapmak istediğini ifade etmişti- vefat etti (31.01.2001). O tarihlerde onun Religion and Thought of Shah Walî Allah Dıhlawî adlı eserinin çevirisini tamamlamak için uğraşmaktaydık. Ölümünü, bu tarihten iki gün sonra, çevirinin üzerindeki çalışmaları tamamladığımız gün öğrendik. Bize gönderdiği mektubunda gerekli bilgilerin dışında, Türkleri ve İstanbul’u çok sevdiğini bildirmiştir.[1]