KURUMSALLAŞMA VE CEMAATLEŞME ARASINDA GÖÇMEN KİMLİĞİ

Celaleddin ÇELİK

Bu çalışmada kültürel ve kimliksel dönüşümleriyle ilgi konusu olan “göçmen”, kent­leşme ve sanayileşme sürecinin ortaya çıkardığı iç göçün aktörleri olan “yeni kentliler”i ifade etmektedir. Göçmenler, kendilerini bu hareketliliğe sevk eden sebeplerin farklılaşmasına bağlı ola­rak, kent kültür ve hayatına da çeşitli düzeylerde katılırlar. Başka bir deyişle, başlangıçta “göçe yönelten sebepler”, daha sonra da “göç edilen kentin karşılama kapasite ve pozisyonu”, göçmenlerin kentle bütünleşme, yaşam tarzı, kültürel tercih ve eğilimlerini belirleyici olabil­mektedir. Ancak nesnel yapıya odaklanmış bu yaklaşım, göçün öznesi olan göçmenleri, büyük ölçüde toplumsal koşulların sürüklediği bir mağduriyet boyutunda sınırlamaktadır. Nitekim göç ve kentleşme çalışmalarında “göçmen konumu”, genellikle “yeni kentliler”in aktif özneler olarak katıldıkları bir sürecin aksine, “itici-iletici-çekici” ne­denler gibi toplumsal yapının belirlediği pasif bir durumu yansıtmaktadır. Kişisel irade ve eğilimlerin bü­yük ölçüde etkisiz kaldığı bu değişim sürecinde, göçmenler de kendilerini diğer toplumsal kesimler gibi bir takım grup aidiyetleri ve kültürel kimlikler içinde ifade ederler.

Bununla birlikte göçmenler kentteki hayat tecrübelerini, toplumsal pratikleriyle birleştirerek “kentte var olabilme­nin” aktif mücadelesini verirler. Kent onlar için, zihniyet, tutum ve davranış boyutunda sosyo-kültürel ve psikolojik değişimler talep eden bir mekansal farklılaşma, ama daha çok bir “mücadele alanı”dır. Dolayısıyla hızlı değişim süreci, yaşanan kent mekanını “kendine özgü kurum ve yapılarıyla bir hayat tarzı”nın aksine “farklı kültür ve grupların mücadele alanı” haline getirmektedir. Sorun kaynağını kentlerin kültür ve kurumlarıyla karşılama gücünü aşan yoğun göçte bulmaktadır. Kentleşme literatüründe bu sorunla ilgili yaygın analizler, kurumsal yapılarla ilgili zafiyetten doğan boşluk ya da işlevsizliklerin tampon mekanizma olarak adlandırılan yeni ağ ilişkileri ve cemaat örüntüleri tarafından doldurulduğunu vurgulamaktadır. Kente özgü kültür ve ilişkiler sisteminin dışında kalan ya da dışlanan bu yeni anlam bağlamlarının, kent kimliğini dönüştürebilme potansiyeli taşıdıkları anlaşılmaktadır. Buna göre göçmen kimliği büyük ölçüde, kentin ve göç şartlarının değişen niteliklerine göre farklı uyum ve çatışma refleksleri gösterir. Nitekim evrimci “geçiş” yaklaşımlarında “cemaate özgü tutum ve bağlılıklardan kentsel ilişkiler ve hayat tarzına geçişi beklenen göçmenler”in, bu açıklama şemasını bozan tutum ve zihniyet eğilimleri Türk kentleşme pratiğinde de sergilenmiştir. Buna göre toplumsal motiflerin belirlediği göç sürecinde yeni kentlilerin kimliği, kurumsal­laşma ile cemaatleşme yönelimleri ya da başka bir deyişle “geleneksel ile modernin arasında” ayrışan bir kültüre aidiyetin vurgularını taşımaktadır. Bu durum, göçmenin tabi olduğu top­lumsal hareketlilik sürecine kendi güncel, kültürel gerçekliğini yansıtarak katılması anlamına gelmektedir.

Burada “göçmen kimliği” kavramı ile, fiziki ve kültürel anlamda kent merkezinden ve kültüründen ayrışmış, dolayısıyla gündelik hayatın dili ve alışkanlıklarını da bu farklılaşmış söylem alanında yürüten bir kültürel bağlama atıfta bulunuyoruz. Bu anlamda “kimliğin özü­nün söylemler içinde belirlendiğini” savunan Foucault’dan hareketle,[1] yeni kentlilerin kültürel söyleminde üretilen ve temel bileşenini göç sürecinde bireylerin ya da grupların yeni yerleşim alanlarına doğru kalıcı hareketinde bulan bir göçmen kimliğinden söz etmek mümkündür.

Türkiye’de kentlere yönelik iç göç olgusunun bölgeden bölgeye, hatta ilden ile farklılaşan sebepleri bulunmaktadır.[2] Göçün niteliğini ve yönünü belirleyen sosyo-ekonomik ya da kültürel koşullar, göçmenin kentle bütünleşme eği­limlerini de önemli oranda etkilemektedir. Bu süreçte öne çıkan ve çok tartışılan bir başka olgu ise, “göçün kent kültürüne olan etkisi”dir. Her ne kadar yaygın bir “kent kültürü”nün varlığı konusu tartışmaya açık olsa da, “yoğun iç göç aracılığıyla kırsal-geleneksel kültürün, kentsel alanları ve kente ait yaşam tarzını kuşatarak bastırdığı”na ilişkin oldukça kabul gör­müş bir anlayış bulunmaktadır. Kentsel kültür ve hayatı sarsacak, organize olmuş hayatı kendi mantığına dönüştürecek boyutlara ulaşabilen bu kültürel oluşum, belli tanımlamaların dışında “öngörülmeyen, dolayısıyla da denetimi güç bir olgu” olarak kabul edilmektedir[3]. Buradan hareketle Türkiye’de göç ve kentleşme olgusunun, klasik sosyolojik yaklaşımların öngördüğü model ve şablonların dışında, kendi tarihsel ve toplumsal özellikleri bağlamında anlaşılması gereken dinamikleri bulunmaktadır. Bu yazı, göçmen kimliğindeki, geleneksel ve kentsel kültürden ayrışmış yeni kültürel desenlerin anlaşılmasında, düzçizgisel-evrimci şablonların yerine, sözü edilen dinamikleri öne çıkaran, yorumlayıcı sosyolojik bir perspektifi sürdürmeyi amaç­lamıştır. Öte yandan etnik, dinî ve kültürel boyutlarda çok geniş bir alanı içeren cemaatleşme olgusu, yalnızca “aile, akrabalık ve hemşehrilik” temelinde ortaya çıkan ilişkilerle sınırlı tutulmuştur.