|
BUHÂRÎ'NİN et-TÂRÎHU'L-KEBÎR'İNE YÖNELİK TENKİTLER
Yusuf Ziya KESKİN
Hadis Tarihi'nin
önemli simalarından biri olan Buhârî (ö.
256/870), hadis konusundaki derin bilgisi yanında râvî
bilgisi yönünden de temayüz etmiş bir şahsiyettir.
O, hadis senedlerinde geçen, kendi zamanına kadar yaşamış
râvîlerle ilgili et-Târîh adını verdiği
üç eser meydana getirmiştir. Bunlar et-Târîhu'l-kebîr
ile onun muhtasarları niteliğinde olan et-Târîhu'l-evsat
ve et-Târîhu's-sağîr'dir. Buhârî'nin ricâl
ile ilgili başka eserleri de mevcuttur.
et-Târîhu'l-kebîr,
Buhârî'nin ricâl konusunda kaleme almış olduğu
en hacimli kitabıdır. 13.790
râvî hakkında bilgi veren eser, ilk olarak 1361 yılında
Haydarâbâd'da dört cilt olarak; daha sonra
Abdurrahmân b. Yahyâ el-Muallimî'nin tahkikiyle Dımeşk'te
1407/1986 yılında (Kitâbu'l-Künâ dahil) 8
cilt olarak yayınlanmıştır.
et-Târîhu'l-kebîr,
Buhârî'nin el-Câmi‘u's-sahîh'inden sonra
en önemli eseridir. Ebu'l-Abbâs b. Saîd (ö. ?),
"Bir kimse 30.000 hadis yazsa bile, Buhârî'nin Kitâbu't-Târîh'inden
müstağni kalamaz."
diyerek eserin hadis tarihindeki yerine işaret etmiştir.
Buhârî, kitabını 18 yaşında iken telif etmeye başlamış
ve ömrünün sonlarına doğru ikmal etmiştir.
Buhârî,
her kitabını üç defa yazdığını belirtir.
Nakledildiğine göre et-Târîh'i de üç defa
yazmıştır.
Bu konuda et-Târîh'in muhakkiki Muallimî şöyle
der: "Buhârî, isimleri önce tertipsiz kaydetmiş,
sonra tertip etmiş, ardından da baba isimlerini
dikkate alarak harflere göre sıralamıştır."
Buhârî her bir aşamada bazı eklemeler ve çıkarmalarda
bulunarak kitabını tamamlamıştır.
13.000
Küsûr râvî hakkında bilgi veren bir eserde bazı
hataların olması kaçınılmazdır. Bu sebeple hem
kendi devrinde, hem de kendinden sonraki dönemlerde
kitabına yönelik eleştiriler yapılmıştır.
Tenkitler ağırlıklı olarak Ebû Zür‘a er-Râzî
(ö. 264/878), Ebû Hâtim er-Râzî (ö. 277/890) ve
Hatîb-i Bağdâdî'den (ö. 463/1071) gelmiştir. Bu
âlimlerin yanı sıra Ebû Alî Sâlih b. Muhammed (ö.
293/906), İbn Ebî Hâtim (ö. 327/938), Dârekutnî
(ö. 385/995) ve Zehebî (ö. 748/1347) de et-Târîh'e
yönelik bazı eleştirilerde bulunmuşlardır.
Buhârî
250/864 yılında Rey'e geldiğinde, Ebû Zür‘a er-Râzî
ile Ebû Hâtim er-Râzî ondan hadis dinlemiş; ancak
Muhammed b. Yahyâ ez-Zühlî (ö. 258/872), Buhârî'nin,
Kur'ân'ı telâffuz etmenin mahlûk olduğunu söylediğine
dair mektup yazınca, Ebû Zür‘a ile Ebû Hâtim
onun hadislerini terk etmişlerdir.
Buna göre her iki âlimin Buhârî'ye yönelik
tenkitlerini bu perspektiften değerlendirmek mümkündür.
Ebû
Zür‘a er-Râzî ile Ebû Hâtim er-Râzî'nin et-Târîh'e
yönelik tenkitleri, İbn Ebî Hâtim'in (ö. 327/938)
Beyânu hatai'l-Buhârî fî Târîhihi adlı
eserinin konusudur. Bu eser, Abdurrahmân b. Yahyâ
el-Muallimî el-Yemânî'nin tahkiki ile Haydarâbâd'da
1380/1961 yılında yayınlanmıştır. Eserde, et-Târîh'te
geçen 771 hataya işaret edilmiştir. Bunların çoğu
Ebû Zür‘a'nın, bir kısmı ise Ebû Hâtim'in
tenkitlerinden oluşmaktadır.
İbn
Ebî Hâtim Beyân adlı eserinde, 1-667
rakamlar arasında isim-baba ismi şeklinde
olan râvîleri; 668-673 rakamlar arasında İbn
ile başlayan râvîleri; 674-700 rakamlar arasında mülhak
başlığıyla isim-baba ismi şeklinde olan râvîleri;
701-771 rakamlar arasında da künyeleriyle tanınan râvîleri
alfabetik olarak sıralamıştır. 49/676, 90/677,
169/681, 290/728, 396/399, 492/695 ve 533/698
rakamlarda ise aynı râvîler tekrar olarak tanıtılmıştır.
Hatîb'in
tenkitleri ise, Mûdihu evhâmi'l-cem‘ ve't-tefrîk
adlı, bazı hadis âlimlerinin cem‘ ve tefrîk
türünden hatalarına değindiği kitabında
mevcuttur. Bu eser de Abdurrahmân b. Yahyâ
el-Muallimî el-Yemânî'nin tahkiki ile iki cilt
olarak Haydarâbâd'da 1378/1959 yılında yayınlanmıştır.
Hatîb bu kitabında, et-Târîh'te geçen
cem‘ ve tefrîk türü 74 hataya işaret etmiştir.
Şimdi
kronolojik olarak, tespit ettiğimiz âlimlerin et-Târîhu'l-kebîr'e
yönelik tenkitlerini inceleyeceğiz.
|
