MİDHAT PAŞA’NIN BESMELE VE FÂTİHA TEFSİRİ

Mustafa ÖZEL

Son dönem Osmanlı tefsir tarihi üzerinde çalışırken,[1] karşımıza çıkan şahsiyetlerden biri de, Osmanlı’nın kurumlaşmasında büyük etkisi ve önemi olan Midhat Paşa’ydı. Paşanın, bir Fâtiha suresi tefsiri olduğu bilgisine ulaşınca, uzun bir süre bu çalışmayı elde etmek için uğraştık. Şehbenderzâde Filibeli Ahmed Hilmi’nin (1865-1914) yayınladığı Hikmet Gazetesi’nin, 25 Rabîu’l-Âhir 1328 tarihli, 3 numaralı sayısındaki (sayfa 2-3) “Midhat Paşa Merhûmun Besmele ve Fâtiha Tefsîri” başlıklı yazıyı okuyunca, Osmanlı devlet ricâlinin İslâm kültür ve mirasına ne derece vâkıf olduğunu göstermesi bakımından çalışmayı önemli bulup, tekrar neşretmeyi yararlı gördük. Önce Midhat Paşa hakkında kısa bir bilgi verip ardından, tefsire geçeceğiz.

Midhat Paşa’nın Hayatı:

1822’de, İstanbul’da doğdu. Asıl adı, Ahmet Şefik’tir. 10 yaşında hafız oldu. Fatih Camii’nde öğrenim gördü. Arapça ve Farsça öğrendi. Meclis-i Vâlâ yazı işlerinde çalıştı. Önemli hizmetlerde bulundu. 1864’te Tuna valiliğine getirildi. 1868’de Şûrâ-yı Devlet başkanlığı yaptı. Bağdat, Edirne ve Selânik valiliklerinde bulundu. Adalet bakanlığı, sadrazamlık yaptı. II. Abdülhamit’in tahta çıkmasında ve Kânûn-i Esâsî’nin ilânında önemli rolü oldu. 1881’de, Sultan Abdülaziz’in öldürülmesinde parmağı olduğu gerekçesiyle idama mahkûm edildi. Karar II. Abdülhamit tarafından müebbet hapse dönüştürüldü. Taif’e sürgüne gönderildi.

Üç yıllık hapisten sonra, 1301/1884’te boğularak öldürüldü.[2]

Besmele Ve Fâtiha Tefsiri

[1] (Bismillâh) Zât-ı ecell-i a‘lânun esmâ-i hüsnâ ve sıfât-ı ‘ulyâsı vâsıtasıyla melâbis-i hudûs ve imkânı mütelebbis olan cemî‘ ekvândan bizâtihî müstağnî ve mütevahhid ve müteferrid bulunan Cenâb-ı Hak ki, mazâhir-i esmâ ve sıfâtı olan ‘ibâdına envâr-ı ilâhiyyesini ifâza ve emr-i ma‘âşlarında zilâl-i ‘inâyetini imdâd itmek hasebiyle (Rahmân), ve yine ‘ibâd-i mü’minîn, lisân-ı şer‘de se‘îr ve cahîm ta‘bîr olunan zulümât-ı imkândan tahlîs ile ravzatü’r-rızâ ve cennetü’t-teslîme ihdâ buyurdığı sebebiyle (Rahîm)dir. Ânın ism-i celîliyle bed’ iderim. (Bismillâh) Cenâb-ı Vâcibü’l-Vücûd’un cemî‘ esmâ ve sıfât-ı ilâhiyyesine şâmil olan ismi, Allâh ile bed’ iderim. Ol zât-ı ecell-i a‘lâ ki, safahât-ı ekvân üzerine tecelliyâtı i‘tibârıyle hakkında (Rahmân), ve zât-ı ahadiyyetinün tevhîdi i‘tibârıyle, ‘ıbâdı içün (Rahîm)dir.

[2] (el-hamdü lillâhi rabbi'l-‘âlemîn) Cenâb-ı Mün‘ım-i hakîkînün in‘âm ve ihsânına hâlen ve makâlen ve ezelen ve ebeden mu’terif olan ve zâir-i kâinâtun Mübdi‘ ve Hâlık-ı hakîkîsine müteveccihen lisânlarından sâdır olan hamd ü senâ, cemî‘-i esmâ ve sıfâtı câmi‘ olan Cenâb-ı Hak içündür ki, ‘âlemi ve ‘âlemde bulunan cemî‘ mükevvenâtı mürebbî oldığı hasebiyle (rabbi'l-‘âlemîn)dir. Zîrâ Cenâb-ı Hakk’un terbiye ve imdâdı olmasa ve tarfetü’l-‘ayn kadar vakıtda imdâd ve terbiyesi munkatı‘ olsa, vücûd-ı ‘âlem def‘aten mahvolur.