MU’TEZİLE EKOLÜ TEŞEKKÜLÜ, İLKELERİ VE İSLÂM DÜŞÜNCESİNE KATKILARI

Osman AYDINLI

Mu’tezile, diğer din, kültür ve medeniyetlerle karşılaşma ve etkileşim sürecinde fikrî tartışmalarla beslenen, akılcı, özgürlükçü, eleştirel ve sorgulayıcı din söylemini benimseyen ve geliştiren bir zihniyet olarak İslâm düşüncesinde derin izler bırakan bir mezheptir. Buna rağmen son zamanlara kadar ekol hakkında bilgi verecek araştırmaların sayısı fazla değildi. Fakat bazı temel kaynakların ortaya çıkması ve mezhebe ait dokümanların yeniden ele alınmasıyla birlikte Doğu’da ve Batı’da Mu’tezile üzerinde pek çok eser ve makale yayınlanmaya başlamıştır. Ancak bu mezhebin ne zaman doğduğunu, temel doktrinlerinin neler olduğunu, bu fikirlerin hangi süreç ve koşullar dahilinde teşekkül ettiğini ve İslâm düşüncesine etki ve katkılarının ne olduğunu bir bütün olarak ortaya koymaya gayret eden araştırmalar -özellikle ülkemizde- oldukça az sayıda ve yetersizdir. Bu nedenle ekolü, doğduğu ve geliştiği tarihsel süreci göz önüne alarak genel çerçevesi ile bir makale olarak ele almanın uygun olacağını düşündük.

1. İsimlendirme Problemi

Mu’tezile sözcüğü, (‘azele) kökünden gelmiş olan ve “uzaklaşmak, bir tarafa çekilmek” anlamına gelen i’tizâl[1] kelimesinden türemiştir. Terminolojik olarak Mu’tezile’nin üç farklı kuşakta değişik anlamlarda kullanıldığı dikkat çekmektedir. Bu isim, ilk kez, Hz. Ali dönemindeki kargaşa ortamında, hiçbir gruba katılmayan ve tarafsız kalanlar için kullanılmış olsa da, bu dönemde, itikâdî bir farklılaşmayı ifade etmemektedir. Mu’tezile, hicrî ikinci asrın başlarından itibaren, büyük günah işleyenin durumu, tevhit, insanın kendi fiillerinin yaratıcısı olması gibi konularda, aklı ön plânda tutarak toplumun diğer kesimlerinden biraz daha farklı ve özgün görüşler ileri süren bir grup insana verilmeye başlanmıştır. Mu’tezile İslâm dünyasını etkisi altına alan felsefe hareketini tanıma, yeni fethedilen yerlerin sosyal, kültürel, siyasî ve fikrî problemleriyle ilgilenme ve bunlara çözümler üretme çabaları neticesinde yeni bir kimlik kazanmıştır.

Mezhepler Tarihi araştırmalarında öncelikli bir konuma sahip olan mezhep isimlerinin ne anlama geldiği, kimler tarafından niçin ve hangi anlamda kullanıldığı sorunu, Mu’tezile açısından da geçerlidir. Bu sebeple, mezhebin anıldığı isimle neyin kast edildiği, isimlendirmenin gerekçeleri, kendilerince mi üretildiği, yoksa muhaliflerince mi verildiği sorununun analiz edilmesi gerekli görünmektedir. Konu üzerinde araştırma yapanların Mu’tezile isimlendirmesi ile ilgili olarak ortaya koydukları hipotezleri şu şekilde sıralamak mümkündür:

1. Hasan Basrî’nin meclisinde geçtiği varsayılan meşhur olaya göre “büyük günah işleyen kimselerin mü’min ya da kâfir olmadıkları, bu iki durum arasında bir yerde (el-menziletü beyne’l-menzileteyn) bulundukları” görüşünü dile getirdiği için “Vâsıl bizden ayrıldı” anlamına gelen "Kad i’tezele anna’l-Vâsıl" sözüyle Vâsıl b. Atâ (131/748) grup dışı kalmıştır.[2] Mu’tezile’ye bu ismin verilişini, sözü edilen olayla irtibatlandıran bu yaklaşım genel kabul görmüştür.

2. Başka bir rivayette Mu’tezile isminin verilmesine sebep olan olayın ve şahısların isimleri değişiklik göstermektedir. Buna göre "el-menziletü beyne’l-menzileteyn" fikrini söylediği için arkadaşlarıyla birlikte ayrı bir grup oluşturma gereğini duyan kişi Amr b. Ubeyd (144/761)’dir. Bu gruba âmâ olduğu için yanlışlıkla giren Katâde b. Diâme es-Sedûsî bunun farkına varmış ve "onlar Mu’tezilîdir" diyerek grubu terk etmiştir.[3] Bu rivayetin iki farklı versiyonundan birinde Katâde b. Diâme es-Sedûsî’nin Amr’ın meclisine Hasan Basrî’nin meclisi sanarak girdiği nakledilirken,[4] diğerinde bu olayın Hasan Basrî’nin ölümünden sonra Katâde ile Amr arasında cereyan eden liderlik mücadelesinin ardından meydana geldiği[5] söylenmiştir.

3. İbn Dureyd (321/933) İştikâk adlı eserinde naklettiği bir başka rivayette ise, Mu’tezile ismi ile ilgili karşımıza Tâbiînden Emevîleri ta’n eden ve tevhide vurgu yapan Amir b. Abdullah b. Abdülkays et-Temîmî (55/675) ismi çıkmaktadır. Bu şahıs Hasan’ın meclisini terkettiği için kendisine Mu’tezile denmiştir.[6]

4. Nallino, Nyberg ve Ahmed Emîn’e göre, i’tizâl lâfzı tarih ve siyaset kitaplarında hicrî I. ve II. asrın ilk yarısında kullanılmış ve Mu’tezile ismi ilk defa Müslümanlar arasında süregelen çekişmelerden ve savaşlardan uzaklaşan kişiler için kullanılmıştır.[7] Nallino, Mu’tezile isminin kendileri tarafından din ve siyaset alanındaki özel tutumlarını göstersin diye seçildiğini veya Müslümanlar arasındaki çekişme ve husumete katılmaktan sakındıklarını ve tarafsızlıklarını göstermek için tercih edildiğini iddia eder.[8] Bu eğilim, herhangi bir gruba mensup olmayı küfürle bir saymış ve bu kaos ortamında tarafsız kalmanın gerekliliğini savunmuştur. Bu siyasî tavırlarından dolayı Siyasî Mu’tezile[9] olarak da isimlendirilen bu insanlar, sonraki Mu’tezile’nin öncüleri olarak görülmüştür.[10]

5. Mu’tezile kavramının orijini ile ilgili diğer bir görüşün sahibi olan Goldziher, ilk kullanımın zâhid ve âbid anlamında olduğunu ileri sürerek Mu’tezile’yi insanlardan ayrılarak bir köşeye çekilen zâhidler olarak nitelemektedir. Ona göre bu topluluğa Mu’tezile denmesinin asıl nedeni, Vâsıl ve Amr b. Ubeyd gibi bu fırkanın ilk kurucularının insanlardan ve dünya nimetlerinden tamamen uzaklaşarak muttakî bir yaşam biçimini seçerek zâhidâne yaşamış olmalarıdır.[11] Oysa bu grubun ortaya çıktığı dönemde zühd ve takva, bir ferdi veya bir oluşumu diğerlerinden ayıracak tarzda belirgin bir özellik değildir.[12]

6. Mu’tezile kavramının kaynağıyla ilgili diğer bir görüşe göre de, Kaderiyye adının zaman içerisinde yetersizliğinden dolayı bu adın kullanılmış olmasıdır. İbn Kuteybe (276/889) ve Bağdâdî gibi bazı yazarlar Kaderiyye ile Mu’tezile’den bahsederken daima bunlardan bir fırka gibi söz ederler ve aralarında da herhangi bir fark görmezler.[13] Bu iddiaya göre, Kaderiyye mutlak kaderi inkâr ettiği, özgür irade ve ihtiyar fikrini savunduğundan dolayı Mu’tezile’nin ilk çekirdeğidir ve Mu’tezile Kaderiyye fırkasına bağlı olarak gelişmiş bir mezheptir. Daha sonra Allah’ın sıfatları, Kur’an’ın tabiatı, el-va’d ve’l-vaîd gibi birçok meselede fikirleri gelişme gösterdikçe yeterliliğini yitiren Kaderiyye ismi yerine Mu’tezile kullanılmıştır.[14] Bu görüş özellikle Ashâb-ı hadîs tarafından işlenmeye çalışılmış ve Mu’tezilî öncüler “insanın fiillerinde hür olduğu fikrini benimsemeleri ve Allah’ın takdiri manasındaki kaderi inkâr etmeleri” nedeniyle Kaderiyye’den sayılmışlar ve Kaderî olarak adlandırılmışlardır.[15] Fakat Mu’tezile, Kaderiyye olarak adlandırılmaktan hoşlanmaz ve bu lâkaba “hayır ve şerri Allah takdir eder” diyenlerin müstehak olduğunu iddia eder.[16] Kanaatimizce böyle bir yaklaşım, Kaderiyye ile Mu’tezile kavramlarının müteradif olarak kullanılmasına yol açmaktadır; bu da bir çok yanlışlığı beraberinde getirebilecektir.

7. Bazen de Kaderiyye şemsiye bir kavram olarak kullanılmakta ve Mu’tezile Kaderiyye’den bir topluluk veya fırka olarak takdim edilmektedir.[17] Pezdevî de Kaderiyye adının genel bir kullanım olduğunu ve bu mezhep içinde Mu’tezile, Dırâriyye, Bekriyye, Hüseyniyye, Zâbiraşaiyye (Câhil Ebû Âsım), Züheriyye, Tümeniyye ve felsefecilerin bulunduğunu ifade etmektedir.[18]

8. Mu’tezile kader fikri nedeniyle kaderle alâkalı bir Yahudi fırkası olan ve ayrılanlar (Mu’tezile) anlamına gelen Peruşim (Feruşim) fırkası ile irtibatlandırılmıştır.[19] Bu iddiaya göre Mu’tezile ismi onlara sonradan Müslüman olan Yahudilerce verilmiştir.[20] Peruşim fırkasına uzaklaşanlar yani i’tizâl edenler denmesinin sebebi, Yahudi geleneğinde bunların Makabi mücadelelerine karışmaktan sakınmalarıdır.[21] Mu’tezile ile Peruşim arasında kurulmak istenen bağ, onların oldukça farklı bir kader anlayışını benimsemeleri nedeniyle pek tutarlı değildir.[22]

9. Mu’tezile, başlangıçta kullanmamaya özen gösterdiği bu ismi, zaman içerisinde rehabilite ederek “temizlik ve ehl-i takva” anlamında kullanmış, Kur’an’dan geldiğini ve asıl kast edilenin bâtıldan ve dalâlet topluluklarından ayrılmak ve övgü olduğunu iddia etmiştir.[23] Bu bağlamda, görüşlerini desteklemek için Kur’an, Sünnet ve gelenekten örnekler seçip naklederek kavramın anlam alanını yeniden belirlemeye çalışmışlardır.[24] Kur’an’dan seçilen ayetlerde övgü özelliği taşıyan “i’tizâl”, “va’tezilkum” ve “vehcurkum” kavramları üzerinde durulmuştur.[25] Onlar, bu ismi kabullenmenin yanı sıra ehlu’t-Tevhîd, el-Muvahhide, ehlu’l-Adl, el-Adliyye, ehlu’l-Hak, fırkatü’n-Nâciye, fırkatü’l-Adliyye, ashâbu’l-Aslah, ashabu’l-Lutf, el-Menâziliyye, el-Münezzihe, ehlu’t-Tenzîh[26] gibi isimleri de kullanmışlardır. Ama kendilerine ehlu’l-adl ve’t-tevhîd (Tevhid ve Adalet ehli) denmesini daha uygun görmüşler ve bu kullanımı yaygınlaştırmaya çalışmışlardır.[27]

Yukarda izahı geçen görüşler incelendiğinde tarihî temellerden yoksun olmadıkları görülmektedir. Mu’tezile kavramı farklı jenerasyonlar ya da farklı kesimler tarafından kullanılmış olsa da, anlam alanları oldukça farklılık arz etmektedir. Mu’tezile adında muhaliflerinin kullandığı anlamda zemm ve kötüleme, kendi kullandıkları anlamda övgü ve iftihar bulunmaktadır. Mu’tezile’nin anlamındaki esas değişme, muhtemelen bu isimle lâkaplandırılan kişilerin, ona övgü ifade eden olumlu bir anlam yükledikleri zaman olmuştur. Böylece onlar, bu isimle hitap olunmaktan rahatsızlık duymamışlardır.

Aslına bakılırsa felsefî metotların kullanımıyla Mu’tezile arasında önemli bir ilişki bulunmaktadır. Bu bağlamda sorun, felsefenin düşünce ve görüşlere hâkim olduğu zamanı tespit etmektir. Felsefî kavramlara vukûfiyeti nedeniyle hem Dırâr b. Amr ve hem de Ebu’l-Hüzeyl daha çok sistematik Mu’tezile kelâmının kurucusu olarak kabul edilmektedir.[28] Bu zaman dilimi içerisinde Mu’tezile kavramının kelâmda aklî metotları kullanan, fakat “beş usûl”e indirgenen Mu’tezile akidesini kabul etmeyen birçok kimse için kullanıldığı anlaşılmaktadır. Sonraki Mu’tezile ise, bir kimsenin kendi mezheplerine mensubiyetini beş esasa bağlamış ve bunu tam olarak benimsemeyen kimseyi Mu’tezile adına lâyık görmemiştir. Bu nedenle bir kimse, bu beş esastan herhangi birine veya bir kaçına inanır da, diğerlerine inanmazsa Mu’tezilî olarak nitelendirilemez.[29] Bu değerlendirmeden sonra, Mu’tezile’ye özgü sayılabilecek iki özellikten bahsedilebilir. Birincisi sınırını Mu’tezile’nin tespit ettiği beş usûlün benimsenmesi,[30] ikincisi ise Yunan felsefesinin kavramlarına hâkimiyet.[31]

Sonuç itibariyle Mu’tezile mezhebi denildiğinde tevhid, adl, el-va’d ve’l-vaîd, el-menziletü beyne’l-menzileteyn ve el-emru bi’l-ma’rûf ve’n-nehyi ani’l-münker olarak bilinen beş esası benimseyen ve kelâmî-felsefî meselelerle temayüz etmiş bir ekol anlaşılmalıdır.