MU’TEZİLÎ MÜFESSİR ZEMAHŞERÎ’NİN MUHKEM VE MÜTEŞÂBİH’E İLİŞKİN GÖRÜŞLERİNİN ANALİTİK İNCELEMESİ

Zülfikar DURMUŞ

Kur’ân İlimleri’nin en tartışmalı konularından birisi muhkem-müteşâbih meselesidir. Muhkem ve müteşâbihle ilgili Kur’ân’da farklı bağlamlarda kullanılan âyetler mevcuttur. Örneğin 11. Hûd 1. âyeti Kur’ân’ın tamamının muhkem olduğunu, buna karşılık 39. Zümer 23. âyeti Kur’ân’ın tamamının müteşâbih olduğunu ifade etmektedirler. 3. Âl-i İmrân 7. âyeti ise Kur’ân’ın bir kısmının muhkem, diğer kısmının da müteşâbih olduğunu bildirmektedir.

Kur’ân’ın tamamının muhkem olduğunu bildiren âyette, Kur’ân âyetlerine bâtılın karışmadığı,[1] hem lâfız hem de mânâ yönünden Kur’ân’ın mükemmel olduğu ve eksik yönünün bulunmadığı anlatılmak istenmektedir.[2] Kısaca Kur’ân’ın tamamı Allah kelâmıdır, başka birinin sözü ona karışmamıştır.

Kur’ân’ın tamamının müteşâbih olduğunu belirten âyette ise, nazımları itibarıyla, hak ve mu’ciz olmaları bakımından âyetlerin birbirine benzemesi ve birbirini tasdik etmesi kastedilmektedir.[3] Buna göre, Kur’ân’ın tamamen muhkem olması ile tamamının müteşâbih olması, birbiriyle çelişmemekte, aksine birbirini desteklemektedir. Bizim üzerinde durmak istediğimiz muhkem ve müteşâbihin sözlük anlamlarında kullanıldığı bu âyetler değildir.

Asıl üzerinde durmak istediğimiz husus, muhkem ve müteşâbih kavramlarının ıstılah anlamlarının kullanıldığı 3. Âl-i İmrân sûresinin 7. âyetindeki muhkem ve müteşâbih kavramlarıdır.[4] Zira bu âyete göre, teknik anlamda:

1. Kur’ân’ın bir kısmı muhkem bir kısmı da müteşâbihtir.

2. Müteşâbih âyetlere uyanlar kınanmaktadır.

3. Çözümlenmesi gereken gramatikal meseleler bulunmaktadır.

Ayrıca bu âyetin bir başka önemi, müteşâbih âyetlerin mânâ bakımından anlaşılıp anlaşılamayacağı noktasında kendini hissettirmesidir. Dolayısıyla bu âyet, tefsîr literatüründe en tartışmalı âyetlerden biri olagelmiştir. İslâm bilginleri arasında tartışma konusu olan da budur. Bu konu öneminden dolayı tefsir literatüründe güncelliğini hiç kaybetmemiştir.

Kur’ân-ı Kerîm’in bizzat kendisi, yukarıya meâlini alıntıladığımız âyet pasajında, âyetlerinin bir kısmını muhkem, bir kısmını da müteşâbih olarak nitelendirmekle birlikte, bu kavramlarla ne(yi) kastettiğini açıkça belirtmemiştir. Doğal olarak da çeşitli görüş, düşünce ve ekole mensup âlimler arasında âyette yer alan “muhkem”, “müteşâbih”, “ümmü’l-kitâb”, “te’vîl” ve özellikle de “müteşâbihin tevili” konusu tartışmanın odak noktasını oluşturmuştur.

Biz bu makalemizde, itikâdî açıdan Mu’tezilî görüş ve düşünce biçimini benimseyen ve rey tefsirinin en güzel örneklerinden birini sunan Zemahşerî’nin (538/1144)[5] söz konusu âyette yer alıp, daha çok tartışmaya yol açan “muhkem”, “müteşâbih”, “ümmü’l-kitâb” ve “te’vîl” gibi anahtar kavramlara ilişkin izahlarını analiz etmeye çalışacağız. Çünkü Zemahşerî, kendisinden sonraki müfessirlere kaynaklık eden başlıca müfessirlerden biridir.[6] Tefsirlerinin temelini kendisine borçlu oldukları Zemahşerî’nin tefsiri Osmanlı medreselerinde okutulmayıp, -sırf Mu’tezilî düşünce biçimini benimsediği için olsa gerek-, Beyzâvî (685/1286) ve Nesefî (710/1310) gibi müfessirlerin tefsirleri -Mu’tezilî görüş ve düşünceleri hariç, ibare, ifade ve örnekleri bile çoğu zaman Zemahşerî ile aynı olmasına rağmen-, medreselerde asırlarca okutulmuştur. Diğer bir husus da, görebildiğimiz kadarıyla, muhkem-müteşâbihe dair çalışma yapanların Zemahşerî’nin bu hususlara ilişkin görüşlerine hemen hiç atıfta bulunmamış olmalarıdır. İşte bu gibi sâikler, bizi Zemahşerî’nin muhkem ve müteşâbihle ilgili görüşleri üzerinde çalışmaya sevk etmiştir.

Araştırmamızda dilciliği ile öne çıkan Zemahşerî’nin bu hususlara ilişkin yorumlarını inceleyerek analiz etmeye çalışacağız. Bu çalışmayı sadece Zemahşerî’nin görüşleri ile sınırlı tutmayıp, bir mukayese yapılabilmesine zemin hazırlamak üzere çeşitli müfessirlerin görüşlerine yeri geldikçe atıfta bulunacağız. Buna ilâveten, Zemahşerî’nin, muhkem ve müteşâbih hakkındaki görüşlerini destekleyecek argümanlarını nasıl oluşturduğunu ve diğer klasik müfessirlerin Zemahşerî’nin yorumları hakkındaki düşüncelerini de incelemeye çalışacağız.