MU’TEZİLÎ DÜŞÜNCEDE DİNAMİZM VE MU’TEZİLE DÜŞÜNCESİNİN İSLAM TOPLUMUNU DÖNÜŞTÜRMEDEKİ ETKİSİ

Ahmet ERKOL

Her düşüncenin, içinden çıktığı toplumun rengini taşıması doğal bir durumdur. Kur’an’da her kavme vahyin kendi dilleriyle gönderildiğinin ifade edilmesi bu durumu ifade etmektedir. Anlamlar sözcüklerde gizlidir, bir başka ifade ile zorunlu olarak bir şey izah edilmek istendiğinde mutlaka bir dil kullanılacaktır. Her toplumun dili, kendi coğrafyası ve yaşadığı geçmişi ile şekillendiği de bilinmektedir. İslam’ın ilk hitap alanının Araplar ve Arap coğrafyası olduğu dikkate alındığında vahyin Arapça olmasının zorunluluğu anlaşılacaktır. Bu nedenle vahyin ilk hitap ettiği bu toplumun düşünce yapısı ve anlayış kapasitesi dikkate alınarak vahiy şekillenecektir. Peygamber tebliğ vazifesini bitirdiğinde henüz Müslüman toplumu, bütün yönleriyle kurumsallaşmış değildi. Her ne kadar Mekke ve Medine merkez olmak üzere, bu iki şehrin etrafında şekillenmiş bir yapı varsa da tam anlamıyla bir devlet teşekkülü söz konusu değildi. Peygamber döneminde Müslümanlar, inanç ve düşünce olarak çok farklı kültürlerle henüz tam olarak karşılaşmamışlardı. Diğer inanç sahipleri ile Bazı temaslar olmuşsa da bunlar egemen olmak için karşılıklı mücadele ve savaşlar şeklindeydi. Bu durum dikkate alındığında Peygamber’in yaşadığı dönemde Arapların sade yaşam ve sade düşünce biçimlerini tehdit edecek, onları düşünce ve inanç noktasında zorlayacak bir durumun mevcut olmadığı görülecektir.

Peygamber’in vefatının ardından Müslümanlar arasında ortaya çıkan ilk ihtilâf Müslümanlara kimin idareci olacağı sorunudur. Yani ilk ihtilâf egemenlik sorunudur,[1] egemen olma arzusu insanın doğasında mevcuttur. Kur’an’da yaratılıştan söz eden pasajlar okunduğunda, insanın varoluşu ile birlikte bu serüvenin ortaya çıktığı görülür. Araplarda yaygın olan kabilecilik anlayışı bu ilk ihtilâf durumunda da etkili olmuş ve ilk sorunun çözümü de bu çerçevede şekillenmiştir. Ancak burada cereyan eden tartışmalar beraberinde ilk ciddi ihtilâfları da doğurmuş, sahabe arasında farklı tutumların takınılmasına sebep olmuştur. Sonraki çağlara birer itikadî fırka olarak yansıyacak anlayışların kaynağını belki de burada aramak gerekmektedir.[2]

İslam çok kısa bir süre zarfında çok geniş kesimlere ulaştı ve Müslümanlar geniş coğrafyalara egemen olmaya başladılar. Askerî iktidarların beraberinde siyasal ve kültürel iktidarlar yoksa, o iktidarın uzun ömürlü olamayacağı bilinen bir husustur. Bu nedenledir ki Müslümanlar, gittikleri her yerde, kültürel ve siyasal iktidarlarını sağlamaya çalışmışlardır. Sade ve yalın bir dinî inanca sahip Arap insanının son derece karmaşık felsefî ve dinî inanç sahipleri ile mücadele etmesi elbette kolay değildir. İslam’ı kabul etmeyen, hatta İslam’a karşı düşmanca bir tutum takınan insanlara karşı dinî referanslar sunmakla dinin savunulamayacağı ve dolayısıyla sade inanç sahiplerinin bu düşünce akımlarına karşı korunamayacağı izahtan varestedir. İşte bu durum nedeniyledir ki sahabe döneminden başlamak üzere bu görevi üstlenen entelektüel bir gurup ortaya çıkmıştır. İlk dönemde bu mücadele yazılı olmaktan ziyade sözlü olarak sürdürülmüştür. Zira Araplar arasında okuma yazma fazla yaygın değildir. Sahabe döneminde gelişen olaylar beraberinde sosyal ve kültürel muhalefeti de doğurmuştur. Muhalefet edenler, hem Müslümanların yanlış uygulamalarını eleştiriyor, aynı zamanda gayr-ı Müslim unsurlara da İslam inanç esaslarını koruma ve yayma görevini ifa ediyordu.

Emevîlerin iktidarlarını dinî referanslarla güçlendirme çabaları sonucunda "cebir" anlayışı devletin resmî ideolojisi haline gelmiştir. Bu anlayışa sığınan Emevî yöneticileri iktidarlarının Tanrı tarafından kendilerine tevdi edildiğini iddia ederek kendilerine karşı yapılacak muhalefetin dinî açıdan doğru olamayacağı inancını yerleştirmeye çalışmışlardır.[3] Bu anlayış sebebiyledir ki siyasî anlamda kendilerine karşı muhalif olanları öldürdükten sonra bunu dinî gerekçelerle izah etmek istemişlerdir. Yaşamın her alanında insanı yok sayan cebir anlayışına karşı, insanın sorumlu tutulabilmesi için eylemlerinde serbest olması gerektiği dile getirilmiştir. Bu düşünceyi ilk dile getirenler Kaderiyye mensuplarıdır. Daha sonra bu düşünce Mu’tezile mensuplarınca kabul edilecek ve mezhebin asıl düşüncesini oluşturacaktır. İşte bunu ilk defa dile getirenler sonradan Mu’tezile olarak isimlendirilecek düşünce grubunun ilkleridir. Bu yaklaşım dinî olmaktan ziyade siyasî bir içeriğe sahiptir. Zira bu düşünce ile başta Emevî yöneticileri olmak üzere bütün yöneticilerin yaptıklarından sorumlu oldukları ilkesine dayanmaktadır. Bu prensiple insanların sorumlulukları tespit edilmiş, bireysel ve toplumsal anlamda muhalefetin yolları aralanmaya çalışılmıştır. İslam düşüncesi tarihinde bu muhalefeti en etkin bir şekilde üstlenenlerin Mu’tezile olduğu görülmektedir. Emevîler döneminde başlayan bu muhalefet, büyük güçlüklerle mücadelesini yürütmüştür. Emevîlerin zulüm ve haksızlıklar üzerine bina edilen iktidarlarının sonlandırılması için o dönemde siyasî ve silahlı mücadele veren gruplarla işbirliği yapan Mu’tezile imamları çoğu zaman bunu canlarıyla ödemişlerdir.[4] Bu zorba yönetimin ortadan kaldırılması için Abbas oğulları ile ortak hareket etmiş ve Emevî iktidarının yıkılması ile yerine ikame edilen Abbâsî devletinde etkin görevler üstlenmişlerdir.

Abbâsîler siyasî alandaki egemenliklerini sosyal ve kültürel alanda da gerçekleştirmek istediklerinde başlangıçtan inkıtalarla birlikte el-Mütevekkil dönemine kadar (132-750/232-847) Mu’tezile imamlarına dayanmak istemişlerdir. Nitekim bu dönemde Mu’tezile imamlarına kitaplar yazdırılmak suretiyle dönemin muhalif anlayışlarına cevaplar verilmek istenmiştir.[5] İslam düşüncesinin savunusunda ve hükümetlere karşı muhalefeti üstlenmede çok önemli görevler ifa eden Mu’tezile, İslam düşüncesinin yayılmasında da büyük bir rol oynamıştır. İslam düşüncesi Mu’tezile düşüncesinin etkin olduğu dönemde tedvin edilmiş, fıkıh, hadis, tefsir ve kelâm alanı başta olmak üzere her alanda ciddi eserler telif edilmiştir. Kısacası bu gün sahip olduğumuz muazzam kültürel mirasa Mu’tezile düşüncesinin etkinliğinin büyük payı vardır. İşte bu durumu dikkate alarak bu makalemizde, Mu’tezile düşüncesinin siyasî alanda gelişim seyri, Mu’tezile’nin İslam düşüncesi üzerindeki etkisi ve Mu’tezile düşüncesinin dışlanmasıyla İslam toplumunun kaybettikleri konusu dar çerçevede işlenmeye çalışılacaktır.